🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:28:27 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

मता

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

मताः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

मताः

अर्थ: चिंतित, विश्वसित, कल्पित

संस्कृत: ज्ञाने

अंग्रेज़ी: to believe, to know, to understand, to consider, to think

व्युत्पत्ति: मन् + क्त (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. मता (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: मन् + क्त
  2. मता (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: मन् + क्त
  3. मत (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  4. मता (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: मन् + क्त
  5. मता (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन · कृदन्त: मन् + क्त
  6. मत (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — मता (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामतामतेमताः
द्वितीयामताम्मतेमताः
तृतीयामतयामताभ्याम्मताभिः
चतुर्थीमतायैमताभ्याम्मताभ्यः
पञ्चमीमतायाःमताभ्याम्मताभ्यः
षष्ठीमतायाःमतयोःमतानाम्
सप्तमीमतायाम्मतयोःमतासु
सम्बोधनहे मतेहे मतेहे मताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — मन् (दिवादिगण) · अर्थ: जानना, समझना (ज्ञाने)

लट् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथममन्यतेमन्येतेमन्यन्ते
मध्यममन्यसेमन्येथेमन्यध्वे
उत्तममन्येमन्यावहेमन्यामहे

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): मन्यते · लिट् (आत्मने.): मेने · लुट् (आत्मने.): मन्ता · लृट् (आत्मने.): मंस्यते · लोट् (आत्मने.): मन्यताम् · लङ् (आत्मने.): अमन्यत · विधिलिङ् (आत्मने.): मन्येत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): मंसीष्ट · लुङ् (आत्मने.): अमंस्त · लृङ् (आत्मने.): अमंस्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: मनन · ण्वुल्: मानकः · तृच्: मन्ता · ण्यत्: मान्यः · तव्य: मन्तव्यः · अनीयर्: मननीयः · क्त: मतः · क्तवतु: मतवान् · शानच्: मन्यमानः · क्त्वा: मत्वा · ल्यप्: प्रमत्य · तुमुन्: मन्तुम् · णमुल्: मानम् · घञ्: मानः · क्तिन्: मति · क्वसु: मेनिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — मता
मता
matā
🟠 शब्दसागर
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मता † १ संज्ञा पुं॰ [सं॰ मत] दे॰ मत । उ॰—(क) पलटू चाहै हरि भगति ऐसा मता हमार ।—पलटू॰, भा॰ १, पृ॰ २७ । (ख) केचित मता अधोरी लिया । अंगीकृत दोऊ का कीया ।—सुंदर॰ ग्रं॰, भा १, पृ॰ ९९ ।
मता २ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ मति] दे॰ मति । उ॰—यही मता हम तुम कहँ दीन्हा । दूसर कोई न पावै चीन्हा ।—कबीर॰ सा॰, पृ॰ १०१७ ।
मता पु॰ ३ वि॰ [सं॰ मत्तक] दे॰ मत्त । उ॰—कंठगी रंमता । वारुनी पी मता—पृ॰ रा॰, १ ।६५० ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
मताःमता (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: मन् + क्त 📚
अन्य सम्भावना: मता (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: मन् + क्त | मत (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

मताः 📚 ➤ चिंतित, विश्वसित, कल्पित
संस्कृत: ज्ञाने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
मता 📚† ^१ संज्ञा पुं॰ दे॰ 'मत'🟠

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • मताः: मन् + क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें