🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:45:01 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

मत्या

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

मत्या

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

मत्या

अर्थ: बुद्धि, समझदारी, भाव, ज्ञान, संकल्प

संस्कृत: बुद्धिः · पर्याय: बुद्धि, मनीषा, धिषणा, धी, प्रज्ञा

व्युत्पत्ति: मन् + क्तिन् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. मति (स्त्री.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन
  2. मति (स्त्री.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन
  3. मति (स्त्री.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन
  4. अव्ययम्
  5. मत्या (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  6. मत्या (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  7. मत्या (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  8. मत्या (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — मति (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामतिःमतीमतयः
द्वितीयामतिम्मतीमतीः
तृतीयामत्यामतिभ्याम्मतिभिः
चतुर्थीमतये / मत्यैमतिभ्याम्मतिभ्यः
पञ्चमीमतेः / मत्याःमतिभ्याम्मतिभ्यः
षष्ठीमतेः / मत्याःमत्योःमतीनाम्
सप्तमीमतौ / मत्याम्मत्योःमतिषु
सम्बोधनहे मतेहे मतीहे मतयः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — मति
मति
mati
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मति १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. बुद्धि । समझ । अक्ल ।
२. राय । सलाह । संमति ।
३. इच्छा । ईहा । ख्वाहिश ।
४. स्मृति । मुहा॰—मति मारी जाना = निर्बुदि्ध की तरह काम करना । बुद्धिनाश होना ।
मति २ वि॰ बुद्धिमान् । चतुर ।
मति पु † ३ क्रि॰ वि॰ [सं॰ मा] नहीं । दे॰ मत । उ॰—ताते तुम और भाव मन में मति लाओ ।—दो सौ बावन॰, भा॰ १, पृ॰ १०६ ।
मति पु ४ अव्य॰ [सं॰ मत् या वत्] सदृश । समान । उ॰— धूप समूह निरखि चातक ज्यो नृषित जानि मति धन की ।—तुलसी (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मति &c. See p. 783, col. 2.
मति f. (in ŚBr. also मति) devotion, prayer, worship, hymn, sacred utterance, RV.; VS.
thought, design, intention, resolution, determination, inclination, wish, desire (with loc. dat. or inf.), RV. &c. &c. (मत्या ind. wittingly, knowingly, purposely; मतिं √ कृ or धा or धृ or आ-√ धा or समा-√ धा or आ-√ स्था or सम्-आ-√ स्था, with loc. dat. acc. with प्रति, or अर्थम् ifc., to set the heart on, make up one's mind, resolve, determine; मतिम् with Caus. of नि-√ वृत् and abl. of a verbal noun, to give up the idea of; आहित-मति ifc. = having resolved upon; विनिवृत्त-मति with abl. = having desisted from)
opinion, notion, idea, belief, conviction, view, creed, ŚrS.; Mn.; MBh. &c. (मत्या ind. at will; ifc., ‘under the idea of’ e.g. व्याघ्र-म्˚, ‘under the idea of its being a tiger’)
the mind, perception, understanding, intelligence, sense, judgement, ŚBr. &c. &c. (in RV. also ‘that which is sensible’, intelligent, mindful, applied to Aditi, Indra and Agni)
esteem, respect, regard, Kir.
memory, remembrance, L.
Opinion personified (and identified with Subalātmajā as one of the mothers of the five sons of Pāṇḍu, or regarded as a daughter of Dakṣa and wife of Soma, or as the wife of Viveka), MBh.; Hariv.; Prab.
a kind of vegetable or pot-herb, L.
मति m. N. of a king, Buddh.
मति [cf. Lat. mens; Angl.Sax. ge-mynd; Eng. mind.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (776,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मतिः f. [मन् भावे क्तिन्] 1 Intellect, understanding, sense, knowledge, judgment; मतिरेव बलाद्गरीयसी H. 2. 86; अल्पविषया मतिः R. 1. 2. --2 Mind, heart मम तु मतिर्न मनागपैतु धर्मात् Bv. 4. 26; so दुर्मति, सुमति. --3 Thought, idea, belief, opinion, notion, supposition, impression, view; विधिरहो बलवानिति मे मतिः Bh. 2. 91; Pt. 2. 19; Bg. 18. 78. --4 Intention, design, purpose; see मत्या. --5 Resolution, determination. --6 Esteem, regard, respect; Ki. 10. 9. --7 Wish, desire, inclination; प्रायोपवेशनमतिर्नृपतिर्बभूव R. 8. 94. --8 Counsel, advice. --9 Remembrance, recollection. --10 Ved. Devotion, prayer --11 An adviser. (मतिं कृ. --धा, --आधा ‘to set the heart on’, ‘resolve upon’, ‘think of’. मत्या is used adverbially in the sense of {1} knowingly, intentionally, wilfully; मत्या भुक्त्वाचरेत् कृच्छ्रं Ms. 4. 222; 5. 19. {2} under the impression that; व्याघ्रमत्या पलायंते). --Comp. --ईश्वरः an epithet of Viśvakarman. --गर्भ a. full of intelligence, intelligent, clever. --द्वैधं difference of opinion. --निश्चयः a settled belief, firm conviction. --पूर्व a. intentional, wilful. --पूर्वं, --पूर्वक ind. purposely, intentionally, wilfully, willingly. --प्रकर्षः superiority of intellect, cleverness. --भेदः change of views. --भ्रमः, --विपर्यासः {1} delusion, mental illusion, confusion of mind; Ś. 6. 9. {2} an error, a [] mistake, misapprehension. --विभ्रमः, विभ्रंशः confusion or infatuation of mind, madness, frenzy. --शालिन् a. {{ntelligent, clever. --हीन->intelligent, clever. --हीन||20210122|Dr. Sampada Savardekar|https://github.com/sanskrit-lexicon/csl-corrections/issues/48|}} a. stupid, senseless, foolish.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0835-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मति स्त्री मन--भावे क्तिन् । १ ज्ञाने अमरः । २ इच्छायां ३ स्मृतौ च । कर्त्तरि क्तिच् । ४ आर्य्ये मेदि० ५ शाकभेदे अजयपालः । ६ मेधाविनि निघण्टुः । ७ मतिकरौषधं गरु० १९८ अ० उक्तं यथा “पाठा द्वे जीरके कुष्ठमश्वगन्धाजमोदकम् । वचात्रि- कटुकञ्चैव लवणं चूर्णमुत्तमम् । ब्राह्मीरसे भावितञ्च सर्पिर्मधुसमन्वितम् । सप्ताहभक्षितं कुर्य्यान्तदैश्वर्य्यं मतिं पराम् ।”
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4721,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मतिः, स्त्री, (मन्यतेऽनयेति । मन् + क्तिन् ।) बुद्धिः । इत्यमरः । १ । ५ । १ ॥ (यथा, देवी- भागवते । १ । १७ । २९ । [] “मतिस्तु द्विविधा लोके युक्तायुक्तेति सर्व्वथा ।”) इच्छा । स्मृतिः । इति मेदिनी । ते, ४३ ॥ आर्य्यम् । शाकभेदः । इत्यजयपालः ॥ * ॥ “विप्रेन्द्र ! का प्रशंसेयं जन्म ते ब्रह्ममानसे । यस्य यत्र कुले जन्म तन्मतिस्तादृशी भवेत् ॥” इति ब्रह्मवैवर्त्ते श्रीकृष्णजन्मखण्डे १ अध्यायः ॥ मतिकरौषधम् । यथा, -- “पाठा द्वे जीरके कुष्ठमश्वगन्धाजमोदकम् । वचा त्रिकटुकञ्चैव लवणं चूर्णमुत्तमम् ॥ ब्राह्मीरसैर्भावितञ्च सर्पिर्मधुसमन्वितम् । सप्ताहं भक्षितं कुर्य्यान्मदैश्वर्य्यं मतिं पराम् ॥” इति गारुडे १९८ अध्यायः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-580-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "मति" आता है (4)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
मत्यामति (स्त्री.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: मति (स्त्री.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन | मति (स्त्री.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

मत्या 📚 ➤ बुद्धि, समझदारी, भाव, ज्ञान, संकल्प
संस्कृत: बुद्धिः · पर्याय: बुद्धि, मनीषा, धिषणा, धी, प्रज्ञा

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
मति 📚बुद्धि । समझ । अक्ल🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
मति
बुद्धि के नाम (१.५.१) — बुद्धि, मनीषा, धिषणा, धी, प्रज्ञा, शेमुषी, प्रेक्षा, उपलब्धि

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • मत्या: मन् + क्तिन् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें