🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:50:11 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

मथित

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

मथित

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

मथित

अर्थ: मथा गया, बिलोया गया, विक्षुब्ध किया गया, खूब हिलाया गया

संस्कृत: विलोडने

अंग्रेज़ी: to churn, to shake, to stir, to strike,to agitate, to splash

व्युत्पत्ति: मथ् + क्त (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. मथित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: मन्थ् + क्त
  2. मथित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — मथित (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामथितःमथितौमथिताः
द्वितीयामथितम्मथितौमथितान्
तृतीयामथितेनमथिताभ्याम्मथितैः
चतुर्थीमथितायमथिताभ्याम्मथितेभ्यः
पञ्चमीमथितात् / मथिताद्मथिताभ्याम्मथितेभ्यः
षष्ठीमथितस्यमथितयोःमथितानाम्
सप्तमीमथितेमथितयोःमथितेषु
सम्बोधनहे मथितहे मथितौहे मथिताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — मन्थ् (भ्वादिगण) · अर्थ: बिलोना, मथना, पीड़ा देना (विलोडने)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथममन्थतिमन्थतःमन्थन्ति
मध्यममन्थसिमन्थथःमन्थथ
उत्तममन्थामिमन्थावःमन्थामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: मन्थति · लिट्: ममन्थ · लुट्: मन्थिता · लृट्: मन्थिष्यति · लोट्: मन्थतात् · लङ्: अमन्थत् · विधिलिङ्: मन्थेत् · आशीर्लिङ्: मथ्यात् · लुङ्: अमन्थीत् · लृङ्: अमन्थिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: मन्थन · ण्वुल्: मन्थकः · तृच्: मन्थिता · ण्यत्: मन्थ्यः · तव्य: मन्थितव्यः · अनीयर्: मन्थनीयः · क्त: मथितः · क्तवतु: मथितवान् · शतृ: मन्थन् · स्य-शतृ: मन्थिष्यन् · क्त्वा: मथित्वा · ल्यप्: प्रमथ्य · तुमुन्: मन्थितुम् · णमुल्: मन्थम् · घञ्: मन्थः · क्तिन्: मत्ति · क्वसु: मेथिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — मथित
मथित
mathita
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
बिना पानी का मथा दही (2.9.54)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मथित १ वि॰ [सं॰]
१. मथा हूआ ।
२. घोलकर भली भांति मिलाय े हुआ । आलोड़ित ।
३. ध्वस्त । नष्ट (को॰) ।
४. पीड़ित । दलित (को॰) ।
मथित २ संज्ञा पुं॰ [सं॰] बिना जल मिलाया हुआ मट्टा । तक जिसमें पानी न मिला हो [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मथित mfn. stirred round, churned or produced by churning, RV.
shaken, agitated, afflicted, hurt, destroyed, MBh.; R.; Hariv.
dislocated, disjointed, Suśr.
मथित m. N. of a descendant of Yama (and supposed author of RV. x, 19), RAnukr.
मथित n. buttermilk churned without water, Kauś.; MBh. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (777,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मथित p. p. [मथ्-क्त] 1 Churned, stirred round, agitated, shaken about. --2 Crushed, ground, pinched. --3 Afflicted, distressed, oppressed. --4 Killed, destroyed. --5 Dislocated; (see मंथ्). --तं Pure butter-milk (without water).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0835-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मथित न० मथ--क्त । १ निर्जलतक्रे २ पीडिते ३ हते च त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4725,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मथितं, क्ली, (मथ + क्तः ।) निर्जलघोलम् । इत्य- मरः । २ । ९ । ५३ ॥ यथा, वृहत्संहितायाम् । ५० । २६ । “क्षारे कदल्यामथितेन युक्ते दिनोषिते पायितमायसं यत् ॥”) अस्य गुणाः । कफपित्तनाशकत्वम् । रोचनत्वम् । धातुपुष्टिदत्वञ्च । इति राजवल्लभः ॥ विलो- डिते, त्रि ॥ (तथा च पर्य्यायान्तरं प्रकारा- न्तरञ्च यथा, -- “घोलन्तु मथितं तक्रमुदस्विच्छच्छिकापि च । [] ससरं निर्ज्जलं घोल मथितन्त्वसरोदकम् ॥ तक्रं पादजलं प्रोक्तमुदास्वित्त्वर्द्धवारिकम् । छच्छिका सारहीना स्यात् स्वच्छा प्रचुर- वारिका ॥” इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे द्बितीये भागे ॥ “ससरं निर्जलं घोलं मथितं सरवर्ज्जितम् ।” इति च हारीते प्रथमस्थाने अष्टमेऽध्याये ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-585-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "मथित" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
मथितमथित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: मन्थ् + क्त 📚
अन्य सम्भावना: मथित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

मथित 📚 ➤ मथा गया, बिलोया गया, विक्षुब्ध किया गया, खूब हिलाया गया
संस्कृत: विलोडने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
मथित 📚मथा हूआ🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
मथित

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • मथित: मन्थ् + क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें