🕉️ 20 November 2026, Friday · 11:22:21 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

मदारः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

मदारः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

मदारः

अर्थ: मदवाला हाथी

व्युत्पत्ति: मद् + आरन्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. मदार (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — मदार (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामदारःमदारौमदाराः
द्वितीयामदारम्मदारौमदारान्
तृतीयामदारेणमदाराभ्याम्मदारैः
चतुर्थीमदारायमदाराभ्याम्मदारेभ्यः
पञ्चमीमदारात् / मदाराद्मदाराभ्याम्मदारेभ्यः
षष्ठीमदारस्यमदारयोःमदाराणाम्
सप्तमीमदारेमदारयोःमदारेषु
सम्बोधनहे मदारहे मदारौहे मदाराः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — मदार
मदार
madāra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मदार १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. हस्ती । हाथी ।
२. धूर्त । चालबाज ।
३. शूकर । सूअर ।
४. एक गंधद्रव्य का नाम ।
५. कामुक । कामी ।
मदार २ संज्ञा पुं॰ [सं॰ मन्दार] आक । उ॰—पुत्र से भला मदार फरै ना दोप में ।—पलटू॰, पृ॰ १०४ । यौ॰—मदारगदा ।
मदार ३ संज्ञा पुं॰ [अ॰ मदार] शाह मदार के अनुयायी । दे॰ मदारी ।
मदार ४ संज्ञा पुं॰ [अ॰]
१. धूरी । कीली । आधार ।
२. ग्रह नक्षत्राति के भ्रमण का मार्ग ।
३. दायरा । घेरा [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मदार m. (only L.; cf. Uṇ. iii, 134) a hog
an elephant (in rut)
a thorn-apple
a lover, libertine
a kind of perfume
N. of a prince.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (778,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मदारः [मद्-आरन्; Uṇ. 3. 134] 1 An elephant in rut. --2 A hog. --3 A thorn-apple or Dhattūra. --4 A lover, libertine. --5 A kind of perfume. --6 A cheat or rogue (?).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0837-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मदार पुंस्त्री० मद आरन् । १ वराहे उज्ज्वल० स्त्रियां ङीष् । २ धूर्त्ते ३ मत्तगजे विश्वः । ४ कामुके ५ नृपभेदे उणादिको० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4727,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मदारः, पुं, (माद्यति मत्तो भवतीति । मद् + “अङ्गिमदिमन्दिभ्य आरन् ।” उणा० । ३ । १३४ । इति आरन् ।) हस्ती । धूर्त्तः । इति विश्वः ॥ शूकरः । कामुकः । गन्धभेदः । मत्त- हस्ती । नृपभेदः । इत्युणादिकोषः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-590-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "मदार" आता है (52)
आस्फोत मदार । अर्कविक्षीर आक । मदारशुकफल आक । मदाररूपिका आक । मदारह्रस्वाग्नि आक का पौधा । मदार । अर्कमंदारु मंदार । मदारविकीरण आक । मदारपंचोपविष हड़, मदार, कनेर, जल- पीपल और कुचला—ये पाँच कृत्रिम और सामान्य विषशीतपुष्पक आक । अर्क । मदारपुच्छी पुँछवाला । दुमदारशिवपुष्पक आका का वृक्ष । मदारअकवन पु † संज्ञा पुं॰ आक का पेड । मदारअकाव † संज्ञा पुं॰ आक । मदारशुक्लफल मदार । आकसूर्यवृक्ष आक । मदार । अर्कवृक्षअवस दे॰ 'अवश्य'अवि सूर्यतूल आकाशतरणि सूर्यतापन ताप देनावालाबहुक अधिक या महँगे मूल्य पर क्रीतमंदार सज्ञा पुं॰आस्फोट ठोकर या रगड़ा से उत्पन्न शब्दविष्टर विस्तृत । लंबा चौड़ादिनमणि सूर्य । भास्कर । रविदिवाकर सूर्य । भास्कर । रविविभाकर प्रकाशवालादिवामणि सूर्यनिदाघकर सुर्यविभावसु जिसमें प्रकाश की अधिकता हो । अधिक प्रभावालारविप्रिय लाल कमलशिवमल्ली पाशुपति । मौलसिरीहिमाराति अग्नि । आगचित्रभानु अग्निसदाप्रसून रोहितक वृक्षसूर्याह्व ताँबा । ताम्रदिनेश सूर्यदिनरत्न सूर्यखर्जुघ्न चक्रमर्द । चकवड़दीप्तांशु सूर्यरक्तकुसुम कचनारशिवमल्लिका वसु या वसुक नामक पुष्पवृक्षसविता सूर्य । दिवाकरअर्यमा सूर्यदिनाधीश सूर्यअकौआ † संज्ञा पुं॰अक्क पु संज्ञा पं॰शिवाह्नय पारद । पाराशुक्लफला शमी । छीकुरअहसानमंदी कृतज्ञाताक्षाराष्टक आठ प्रकार के क्षारों का समूह । विशेष—पलास, हड़जोड़, चिचड़ा, इमली, तिल,…हिरण्यरेता कृशानु । अग्नि । आग

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
मदारःमदार (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

मदारः 📚 ➤ मदवाला हाथी

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
मदार 📚हस्ती । हाथी🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें