🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:44:28 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

मद्रः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

मद्रः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

मद्रः

अर्थ: देश का नाम

व्युत्पत्ति: मद् + रक्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. मद्र (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. मद्रा (पुं.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन
  3. मद्रा (पुं.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन
  4. मद्रा (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — मद्र (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामद्रःमद्रौमद्राः
द्वितीयामद्रम्मद्रौमद्रान्
तृतीयामद्रेणमद्राभ्याम्मद्रैः
चतुर्थीमद्रायमद्राभ्याम्मद्रेभ्यः
पञ्चमीमद्रात् / मद्राद्मद्राभ्याम्मद्रेभ्यः
षष्ठीमद्रस्यमद्रयोःमद्राणाम्
सप्तमीमद्रेमद्रयोःमद्रेषु
सम्बोधनहे मद्रहे मद्रौहे मद्राः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — मद्र
मद्र
madra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मद्र संज्ञा पुं॰ [सं॰] एक प्राचीन देश का वैदिक नाम । यह देश कश्यप सागर के दक्षिणी किनारे पर पश्चिम की और था । ऐतरेय ब्राह्मण में इसे उत्तर कुरु लिखा है ।
२. पुराणानुसार रावी और झेलम नदियों के बीच के देश का नाम ।
३. हर्ष ।
४. मद्र दश के राजा [को॰] ।
५. मंगल । शुभ [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मद्र m. a country to the north-west of Hindūstan proper, or a king (pl. the people) of this c˚, ŚBr. &c. &c.
N. of a son of Śibi (the progenitor of the Madras), Pur.
मद्र n. joy, happiness (मद्रं तस्य or तस्मै, ‘joy to him!’, cf. n. of भद्र), Pāṇ. ii, 3, 73.
मद्र &c. See col. 1.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (779,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मद्रः [मद्-रक् Uṇ. 2. 13] 1 N. of a country. --2 A ruler of that country. --द्राः (pl.) The inhabitants of Madra. --द्रं Joy, happiness. (मद्राकृ = भद्रकृ ‘to shave or shear’). --Comp. --कार a. (also मद्रंकार) producing delight. --सुता N. of Mādrī, second wife of Pāṇḍu.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0837-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मद्र पु० मद--रक् । “विराटपाण्ड्ययोर्मध्ये पूर्वदक्षकभेण च । मद्रदेशः समाख्यातः” इत्युक्ते १ देशे २ हर्षे ३ मङ्गले च । वृ० सं० १४ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4731,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मद्रः, पुं, (मन्दते इति । मदि मोदादौ + “स्फायि तञ्चीति ।” उणा० २ । १३ । इति रक् ।) देश- विशेषः । हर्षः । इत्युणादिकोषः ॥ तद्देशविव- रणं यथा, -- “वैराटपाण्ड्ययोर्मध्ये पूर्व्वदक्षक्रमेण तु । मद्रदेशः समाख्यातो माद्रीहा तत्र तिष्ठति ॥” इति शक्तिसङ्गमतन्त्रे ७ पटलः ॥ (भद्रे, क्ली । यथा, चतुर्थी चाशिष्यायुष्य मद्र- भद्रकुलसुखार्थहितैः । २ । ३ । ७३ । इत्यत्र सूत्रे । मद्रं देवदत्तस्यभूयात् । इति काशिका । [] मद्रभद्रयोः पर्य्यायत्वादन्यतरो न पठनीयः । इति सिद्धान्तकौमुदी च ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-595-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
मद्रःमद्र (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: मद्रा (पुं.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन | मद्रा (पुं.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

मद्रः 📚 ➤ देश का नाम

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
मद्र 📚एक प्राचीन देश का वैदिक नाम । यह देश कश्यप सागर के दक्षिणी किनारे पर प…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें