🕉️ 21 November 2026, Saturday · 05:23:15 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

मध्यम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

मध्यम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

मध्यम्

अर्थ: मध्य, केन्द्र, मध्य या केन्द्रीय भाग

संस्कृत: देहमध्यः · पर्याय: मध्यम, अवलग्न

व्युत्पत्ति: मन् + यत्, नस्य धः, तारा . (तद्धितान्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. मध्य (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  2. मध्य (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. मध्य (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  4. अव्ययम्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — मध्य (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामध्यःमध्यौमध्याः
द्वितीयामध्यम्मध्यौमध्यान्
तृतीयामध्येनमध्याभ्याम्मध्यैः
चतुर्थीमध्यायमध्याभ्याम्मध्येभ्यः
पञ्चमीमध्यात् / मध्याद्मध्याभ्याम्मध्येभ्यः
षष्ठीमध्यस्यमध्ययोःमध्यानाम्
सप्तमीमध्येमध्ययोःमध्येषु
सम्बोधनहे मध्यहे मध्यौहे मध्याः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — मध्य
मध्य
madhya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
कमर का मध्य भाग (2.6.80) मध्यम · अवलग्न · नपुं॰ · अन्तिम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मध्य १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. किसी पदार्थ के बीच का भाग । दरमियानी हिस्सा ।
२. कमर । कटी । उ॰—मध्य छीन औ भूखन सोहै—हिं॰ क॰ का॰, पृ॰ २११ ।
३. संगीत में एक सप्तक जिसके स्वरों का उच्चारण वक्षस्थल से कंठ के अंदर के स्थानों से किया जाता है । यह साधारणतः बीच का सप्तक माना जाता है ।
४. नृत्य में वह गति जो न बहुत तेज हो न बहुत मंद ।
५. दस अरब की संख्या ।
६. विश्राम ।
७. सुश्रुत के अनुसार १६ वर्ष से ७० वर्ष की अवस्था ।
८. अंतर । भेद । फरक ।
९. पश्चिम दिशा ।
मध्य २ वि॰
१. उपयुक्त । ठीक । न्याय्य ।
२. अधम । नीच ।
३. मध्यम । बीच का ।
४. मध्पस्थ (को॰) ।
५. अंतर्वर्ती । [को॰] ।
मध्य ३
१. बीच में । मध्य में ।
२. बीच से । मध्य से [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मध्य mf(आ)n. middle (used like medius, e.g. मध्ये समुद्रे, ‘in the midst of the sea’), RV.; VPrāt.; KaṭhUp.
middlemost, intermediate, central, Var.; Megh.
standing between two, impartial, neutral, Kām.
middle i.e. being of a middle kind or size or quality, middling, moderate (with वृत्ति f. ‘a middle course’), Lāṭy.; Mn.; Suśr. &c.
(in astron.) mean i.e. theoretical (opp. to स्पष्ट, or स्फुट), Sūryas. (-त्व n.)
lowest, worst, L.
मध्य m. n. (ifc. f(आ). ) the middle of the body, (esp.) a woman's waist, ŚBr. &c. &c.
मध्य m. (in alg.) the middle term or the mean of progression, Col.
मध्य n. (m. g. अर्धर्चादि) the middle, midst, centre, inside, interior, RV. &c. &c. (अम् ind. into the midst of, into, among, with gen. or ifc. MBh.; Kāv. &c.; ˚ध्येन ind. in or through the midst of, on the inside, through, between, with gen. acc. or ifc. ŚBr.; MBh. &c.; ˚ध्यात् ind. from the midst of, out of, from among, R.; Hariv. &c.; ˚ध्ये ind. See s.v.)
मध्य n. the middle of the sky (with or scil. नभसस्), Mn.; MBh.
space between (e.g. भ्रुवोस्, the eye brows), MBh.
midday (with अह्नः), Mālav.
the meridian, Mālatīm.
intermediate condition between (gen.), R.
the belly, abdomen, Kum.
the flank of a horse, L.
(in music) mean time, Saṃgīt.
ten thousand billions, MBh.
cessation, pause, interval, L.
N. of a country between Sindh and Hindūstan proper, Cat.
मध्य [cf. Zd. maidhya; Gk. μέσσος, μέσος for μέθιος; Lat. medius; Goth. midjiś; Eng. mid in midland, midnight &c.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (781,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मध्य a. [मन्-यत् नस्य धः Tv.] 1 Middle, central, being in the middle or centre; Me. 46; Ms. 2. 21 --2 Intervening, intermediate. --3 Middling, moderate, of a middling size or quality, mediocre; प्रारभ्य विघ्नविहता विरमंति मध्याः Bh. 2. 27. --4 Neutral, impartial. --5 Just, right. --6 Mean (in astr.). --ध्यः, --ध्यं 1 The middle, centre, middle or central part; अह्नः मध्यं midday; सहस्रदीधितिरलंकरोति मध्यमह्नः Māl. 1 ‘the sun is on the meridian’ or ‘right over-head’; सरति सहसा बाह्वोर्मध्यं गताप्यबला सती M. 4. 11; व्योपमध्यं V. 2. 1. --2 The middle of the body, the waist; मध्यं क्षामा Me. 82; वेदिविलग्नमध्या Ku. 1. 39.; विशालवक्षास्तनुवृत्तमध्यः R. 6. 32. --3 The belly, abdomen; मध्येन… बलित्रयं चारु बभ र बाला Ku. 1. 39. --4 The inside or interior of anything. --5 A middle state or condition. --6 The flank of a horse. --7 Mean time in music. --8 The middle term of a progression. --9 Cessation, pause, interval. --ध्या 1 The middle finger. --2 A young woman, one arrived at puberty. --ध्यं Ten thousand billions. [The acc., instr., abl. and loc. singulars of मध्य are used adverbially. (a) मध्यं into the midst of, into; (b) मध्येन through or between. (c) मध्यात् out of, from among, from the midst (with gen.); तेषां मध्यात् काकः प्रोवाच Pt. 1. (d) मध्ये {1} in the middle, between, among, in the midst; R. 12. 29. {2} in into, within, inside, oft. as the first member of adverbial compounds; e. g. मध्येगंगं into the Ganges; मध्येजठरं in the belly; Bv. 1. 61; मध्येनगरं inside the city; मध्येनदि in the middle of the river. मध्येपृष्ठं on the back; मध्येभक्तं a medicine taken in [] the middle of one's meals; मध्येरणं in the battle; Bv. 1. 128; मध्येसभं in or before an assembly; N. 6. 76; मध्येसमुद्रं in the midst of the sea; Śi. 3. 33]. --Comp. --अंगुलिः, --ली f. the middle finger --अह्नः (for अहन्) midday, noon. ˚कृत्यं, ˚क्रिया a midday rite or observance. ˚कालः, ˚वेला, ˚समयः noontime, midday. ˚स्तानं midday ablution. --कर्णः a radius. --ग a. being or going in the middle or among --गत a. central, middle, being in the middle. --गंध; the mango tree. --ग्रहणं the middle of an eclipse. --छया mean or middle shadow. --दिनं (also मध्यदिनं) {1} midday, noon. {2} a midday offering. --दीपकं a variety of the figure called Dīpaka, in which the common attribute that throws light on the whole description is placed in the middle; e. g. Bk. 10. 24. --देशः {1} the middle region or space, the middle part of anything. {2} the waist. {3} the belly. {4} the meridian. {5} the central region, the country lying between the Himālaya and Vindhya mountains; हिमवद्विंध्ययोर्मध्यं यत्प्राग्विनशनादपि । प्रत्यगेव प्रयागच्च मध्यदेशः स कीर्तितः ॥ Ms. 2. 21. --देहः the trunk of the body, the belly. --पदं the middle word. ˚लोपिन् see मध्यमपदलोपिन्. --पातः {1} communion, intercourse. {2} (in astr.) the mean occurrence of the aspect. --भागः {1} the middle part. {2} the waist. --भावः {1} middle state, mediocrity. {2} a middling or mode rate distance. --यवः a weight of six white mustard-seeds. --योगित् a. being in the middle of a conjunction, completely obscured. --रात्रः --रात्रिः f. midnight. --रेखा the central or first meridian. --लग्नं the point of the ecliptic situated on the meridian. --लोकः the middle of the three worlds; i. e. the earth or world of mortals ˚ईशः, ˚ईश्वरः a king. --वयस् a. middle-aged. --वर्तिन् a. {1} middle, central. {2} being among or in the middle. (--m.) an arbitrator, a mediator. --वृत्तं the navel. --सूत्रं = मध्यरेखा q. v. --स्थ a. {1} being or standing in the middle, central. {2} inter. mediate, intervening. {3} [] middling. {4} mediating, acting as umpire between two parties. {5} impartial, neutral {6} indifferent, unconcerned; मध्यस्यो देशबधुषु Pt. 4. 60; वयमव मध्यस्थाः Ś. 5. --(स्थः) {1} an umpire, arbitrator, a mediator. {2} an epithet of Śiva. --स्थता {1} intermediate position. {2} middle state or character. {3} mediocrity. {4} arbitration, mediatorship. {5} impartiality; मध्यस्थतां गृहीत्वा भण M. 3 ‘say impartially’. {6} indifference. --स्थलं {1} the middle or centre. {2} the middle space or region. {3} the waist. {4} the hip. --स्थानं {1} the middle station. {2} the middle space; i. e. air. {3} a neutral region. --स्थित a. central, intermediate.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0839-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मध्य पुंन० मन--यत् नस्य धः । १ देहस्यावयवभेदे । (माजा) “मध्येन सा वेदिविलग्नमध्या” कुमारः । नृत्यादौ- मन्दत्वशीघ्रत्वभिन्ने २ व्यापारभेदे न० अमरः । ३ पूर्वापरसी- मयोरन्तराले ४ परार्द्ध्यसंख्यातोऽर्वाचीनायां ५ सङ्ख्यायां न० ६ तत्संख्याते च । “अन्त्यं मध्यं परार्द्ध्यम्” लीला० । ज्योतिषोक्ते ग्रहाणां ७ गतिभेदे स्त्री तद्वति ८ ग्रहे पु० । ९ न्याय्ये १० अन्तर्वर्त्तिनि च त्रि० शब्दर० । ११ त्र्यक्षरपादके छन्दोमात्रे वृ० र० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4733,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मध्यं, क्ली, (मन्यते इति । मन् + “अघ्न्यादयश्च ।” उणा ० ४ । १११ । इति यक्प्रत्ययेन निपातितः ।) दशान्त्यसंख्या । शतसागरसंख्या । इति हेम- चन्द्रः ॥ (यथा, महाभारते । २ । ६१ । ४ । “मध्यञ्चैव परार्द्धञ्च सपरञ्चात्र पण्यताम् ॥”) [] अवसानम् । तत्पर्य्यायः । विरामः २ । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ मन्दत्वशीघ्रत्वोभयेतरत्वयुक्त- नृत्यविषयकगमनविशेषः । इति भरतः ॥ लय- विशेषः । इति मधुः ॥ मध्यमावृत्तिः । इति साञ्जः ॥ यथा, अमरे । २ । ६ । ७९ । “विलम्बितं द्रुतं मध्यं तत्त्वमोघो घनं क्रमात् ॥”
मध्यः, पुं, क्ली, (मन् + यक् । नस्य च ध ।) देह- मध्यभागः । माजा इति भाषा ॥ तत्पर्य्यायः । मध्यमम् २ अवलग्नम् ३ । इत्यमरः । २ । ६ । ७९ ॥ विलग्नम् ४ । इति मेदिनी । भे, ४४ ॥ (यथा, भट्टिकाव्ये । ४ । १६ । “दधाना बलिभं मध्यं कर्णजाहविलोचना ॥” मध्यभागमात्रम् । यथा, मनुः । ४ । ३७ । “नेक्षेतोद्यन्तमादित्यं नास्तं यान्तं कदाचन । नोपसृष्टं न वारिस्थं न मध्यं नभसो गतम् ॥” “आयुष्कालस्य मध्यमावस्थाविशेषः कालः । षोडशसप्तत्योरन्तरे मध्यं वयस्तस्य विकल्पो वृद्धिर्यौवनं सम्पूर्णता हानिरिति । तत्राविंशते- र्वृद्धिरात्रिंशतो यौवनमाचत्वारिंशतः सर्व्व- धात्विन्द्रियबलवीर्य्यसम्पूर्णता । अत ऊर्द्धमीषत् परिहानिर्यावत् सप्ततिरिति ॥” इति सुश्रुते सूत्रस्थाने ३५ अध्याये ॥)
मध्यः, पुं, (मन् + यक् । नस्य धः ।) ग्रहस्फुट- साधकाङ्कविशेषः । स च अहर्गणजातदेशा- न्तरादिसंस्काररहिताङ्करूपग्रहः । इति ज्योतिषम् ॥
मध्यः, त्रि, (मन्यते इति । मन् + यक् । नस्य च धः ।) न्याय्यः । अन्तरः । अधमः । इति शब्दरत्नावली ॥ मध्यमः । यथा, -- “उत्तमाधममध्यानि बुद्धा कार्य्याणि पार्थिवः । उत्तमाधममध्येषु पुरुषेषु नियोजयेत् ॥” इति मात्स्ये ८९ अध्यायः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-603-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "मध्य" आता है (12)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
मध्यम्मध्य (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: मध्य (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | मध्य (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

मध्यम् 📚 ➤ मध्य, केन्द्र, मध्य या केन्द्रीय भाग
संस्कृत: देहमध्यः · पर्याय: मध्यम, अवलग्न

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
मध्य 📚किसी पदार्थ के बीच का भाग । दरमियानी हिस्सा🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
मध्य
कमर का मध्य भाग (२.६.८०) — मध्यम, अवलग्न, नपुं॰, अन्तिम

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

  • मध्यम्: मन् + यत्, नस्य धः, तारा . (कोश-व्युत्पत्ति)

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें