🕉️ 23 November 2026, Monday · 02:45:57 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

मनःसंग

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

मनः+संगः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

मनः

अर्थ: विचार करना, मनन करना

संस्कृत: अभ्यासे

अंग्रेज़ी: to study,to repeat,to remember,to think

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. म्ना धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  2. मनस् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  3. मनस् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  4. मनस् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  5. मन (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: मन् + अच्

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — म्ना (भ्वादिगण) · अर्थ: विचार करना, मनन करना (अभ्यासे)

लङ् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअमनत् / अमनद्अमनताम्अमनन्
मध्यमअमनःअमनतम्अमनत
उत्तमअमनम्अमनावअमनाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: मनति · लिट्: मम्नौ · लुट्: म्नाता · लृट्: म्नास्यति · लोट्: मनतात् · लङ्: अमनत् · विधिलिङ्: मनेत् · आशीर्लिङ्: म्नायात् · लुङ्: अम्नासीत् · लृङ्: अम्नास्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: म्नान · ण्वुल्: म्नायकः · तृच्: म्नाता · यत्: म्नेयः · तव्य: म्नातव्यः · अनीयर्: म्नानीयः · क्त: म्नातः · क्तवतु: म्नातवान् · शतृ: मनन् · स्य-शतृ: म्नास्यन् · क्त्वा: म्नात्वा · ल्यप्: प्रम्नाय · तुमुन्: म्नातुम् · णमुल्: म्नायम् · घञ्: म्नायः · क्तिन्: म्नाति · क्वसु: मम्निवान्

संगः

अर्थ: शब्द करना, गाना (कर्तृवाचक कृदन्त)

संस्कृत: शब्दे

अंग्रेज़ी: to sing

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. गा (पुं.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: सम् + गै + अच्
  2. गा (पुं.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: सम् + गै + अच्
  3. गा (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: सम् + गै + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — गा (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमागाःगौगाः
द्वितीयागाम्गौगः
तृतीयागागाभ्याम्गाभिः
चतुर्थीगेगाभ्याम्गाभ्यः
पञ्चमीगःगाभ्याम्गाभ्यः
षष्ठीगःगोःगाम्
सप्तमीगिगोःगासु
सम्बोधनहे गाःहे गौहे गाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — गै (भ्वादिगण) · अर्थ: शब्द करना, गाना (शब्दे)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमगायतिगायतःगायन्ति
मध्यमगायसिगायथःगायथ
उत्तमगायामिगायावःगायामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: गायति · लिट्: जगौ · लुट्: गाता · लृट्: गास्यति · लोट्: गायतात् · लङ्: अगायत् · विधिलिङ्: गायेत् · आशीर्लिङ्: गेयात् · लुङ्: अगासीत् · लृङ्: अगास्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: गान · ण्वुल्: गायकः · तृच्: गाता · यत्: गेयः · तव्य: गातव्यः · अनीयर्: गानीयः · क्त: गीतः · क्तवतु: गीतवान् · शतृ: गायन् · स्य-शतृ: गास्यन् · क्त्वा: गीत्वा · ल्यप्: प्रगाय · तुमुन्: गातुम् · णमुल्: गायम् · घञ्: गायः · क्तिन्: गीति · क्वसु: जगिवान्

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
मनःम्ना धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे) 📚
अन्य सम्भावना: मनस् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन | मनस् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
संगःगा (पुं.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: सम् + गै + अच् 📚
अन्य सम्भावना: गा (पुं.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: सम् + गै + अच् | गा (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: सम् + गै + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

मनः 📚 ➤ विचार करना, मनन करना
संस्कृत: अभ्यासे

संगः 📚 ➤ शब्द करना, गाना (कर्तृवाचक कृदन्त)
संस्कृत: शब्दे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
म्न् 📚सीधा मूल रूप नहीं मिला — 📚 छूकर निकटतम शब्द देखें
गा 📚पु † क्रि॰ अ॰ गया🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • संगः: सम् + गै + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬