🕉️ 20 November 2026, Friday · 09:37:08 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

मनसूख

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

मनस्-+ऊख

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

ऊख

अर्थ: जाना

संस्कृत: गतौ

अंग्रेज़ी: to go

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. उख् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, मध्यम पुरुष, बहुवचन
  2. ऊख (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — उख् (भ्वादिगण) · अर्थ: जाना (गतौ)

लिट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमउवोखऊखतुःऊखुः
मध्यमउवोखिथऊखथुःऊख
उत्तमउवोखऊखिवऊखिम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: ओखति · लिट्: उवोख · लुट्: ओखिता · लृट्: ओखिष्यति · लोट्: ओखतात् · लङ्: औखत् · विधिलिङ्: ओखेत् · आशीर्लिङ्: उख्यात् · लुङ्: औखीत् · लृङ्: औखिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: ओखन · ण्वुल्: ओखकः · तृच्: ओखिता · ण्यत्: ओख्यः · तव्य: ओखितव्यः · अनीयर्: ओखनीयः · क्त: उखितः · क्तवतु: उखितवान् · शतृ: ओखन् · स्य-शतृ: ओखिष्यन् · क्त्वा: ओखित्वा · ल्यप्: प्रोख्य · तुमुन्: ओखितुम् · णमुल्: ओखम् · घञ्: ओखः · क्तिन्: उक्ति · क्वसु: ऊखिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — उख्
उख्
ukh
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उख् cl. 1. P. ओखति, उवोख, ओखितुम्, to go, move, Dhātup.; Vop.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (172,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उख्, उंख् {c1c} P. (ओखति, उंखति, उवोख or उंखांचकार, ओखित, उंखित) To go, move.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0285-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
मनस्-ऊखसमास: मनस् + उख् तत्पुरुष (सम्भावित)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: उख् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, मध्यम पुरुष, बहुवचन 📚
अन्य सम्भावना: ऊख (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

मनस्ऊख 📚मनस् 📚उख् ➤ मनस् (मन, हृदय) + उख् (जाना)
संस्कृत: गतौ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
मनस् 📚n. mind (in its widest sense as applied to all the mental powers), int…🔵🟣🟢
उख् 📚cl. 1. P. ओखति, उवोख, ओखितुम्, to go, move, Dhātup.; Vop🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
मनस्
मन के नाम (१.४.३३) — चित्त, चेतस्, हृदय, स्वान्त, हृद्, मानस

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
मनसूखमनस् + ऊखहल्-अच् संयोग —

❖ समासः

  • मनस्-ऊख = मनस् + ऊख तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें