🕉️ 22 November 2026, Sunday · 07:32:48 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

मनोजवा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

मनोजवा

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

मनोजवा

अर्थ: विचार की भांति, फुर्तीला, आशुगामी

व्युत्पत्ति: मनस्-जव

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. मनोजवा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. मनोजवस् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. मनोजवस् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  4. मनोजवा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  5. मनोजवा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  6. मनोजव (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  7. मनोजवा (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन
  8. मनोजव (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — मनोजवा (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामनोजवामनोजवेमनोजवाः
द्वितीयामनोजवाम्मनोजवेमनोजवाः
तृतीयामनोजवयामनोजवाभ्याम्मनोजवाभिः
चतुर्थीमनोजवायैमनोजवाभ्याम्मनोजवाभ्यः
पञ्चमीमनोजवायाःमनोजवाभ्याम्मनोजवाभ्यः
षष्ठीमनोजवायाःमनोजवयोःमनोजवानाम्
सप्तमीमनोजवायाम्मनोजवयोःमनोजवासु
सम्बोधनहे मनोजवेहे मनोजवेहे मनोजवाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — मनोजवा
मनोजवा
manojavā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मनोजवा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. कलिहारी । करियारी ।
२. मार्कंडेय पुराणानुसार अग्नि की एक जिह्वा का नाम ।
३. स्कंद की माता का नाम ।
४. क्रौंच द्वीप की एक नदी का नाम ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मनो—जवा (आ), f. N. of one of the 7 tongues of Agni, MuṇḍUp.
Methonica Superba, L.
N. of one of the Mātṛs attending on Skanda, MBh.
of a river in Krauñca-dvīpa, VP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (785,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मनोजवा, स्त्री, (मनो जवत्यत्रेति । जु + अच् टाप् ।) अग्निजिह्वावृक्षः । इति जटाधरः ॥ (गुणादिविवृतिरस्या अग्निजिह्वाशब्दे ज्ञातव्या ॥ वह्रिजिह्वाविशेषः । यथा, मार्कण्डेये । ९९ । ५४ । “मनोजवा च या जिह्वा लघिमा गुणलक्षणा । तया नः पाहि पापेभ्य ऐहिकाच्च महा- भयात् ॥” स्कन्दस्य मातृगणभेदः । यथा, महाभारते । ९ । ४६ । १६ । “मनोजवा कण्टकिनी प्रघसा पूतना तथा ॥” क्रौञ्चद्वीपस्य नदीविशेषः । यथा, मात्स्ये । १२१ । ८७ । “गौरी कुमुद्वती चैव सन्ध्या रात्रिर्मनोजवा ॥” मन इव जवो यस्याः । वेगविशिष्टायां स्त्रियाम् । यथा, महाभारते । १ । १५६ । १८ । “अहःसु विहरानेन यथाकामं मनोजवा ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-614-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "मनोजवा" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
मनोजवामनोजवा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: मनोजवस् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | मनोजवस् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

मनोजवा 📚 ➤ विचार की भांति, फुर्तीला, आशुगामी

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
मनोजवा 📚कलिहारी । करियारी🟠🔵🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • मनोजवा = मनो + जव तत्पुरुष/कर्मधारय/बहुव्रीहि — प्रकार अर्थ पर निर्भर

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬