🕉️ 22 November 2026, Sunday · 08:47:42 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

मनोरथा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

मनोरथाः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

मनोरथाः

अर्थ: मन की गाड़ी, कामना, चाह

संस्कृत: स्पृहा · पर्याय: दोहद, इच्छा, काङ्क्षा, स्पृहा, ईहा

व्युत्पत्ति: मनस्-रथः

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. मनोरथ (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  2. मनोरथ (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन
  3. मनोरथा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  4. मनोरथा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  5. मनोरथा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  6. मनोरथा (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — मनोरथ (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामनोरथःमनोरथौमनोरथाः
द्वितीयामनोरथम्मनोरथौमनोरथान्
तृतीयामनोरथेनमनोरथाभ्याम्मनोरथैः
चतुर्थीमनोरथायमनोरथाभ्याम्मनोरथेभ्यः
पञ्चमीमनोरथात् / मनोरथाद्मनोरथाभ्याम्मनोरथेभ्यः
षष्ठीमनोरथस्यमनोरथयोःमनोरथानाम्
सप्तमीमनोरथेमनोरथयोःमनोरथेषु
सम्बोधनहे मनोरथहे मनोरथौहे मनोरथाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — मनोरथ
मनोरथ
manoratha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मनोरथ संज्ञा पुं॰ [सं॰] अभिलाषा । बांछा । इच्छा । उ॰— (क) करत मनोरथ जस जिय जाके । जाहिं सनेह सुरा सब छाके ।—मानस, २ ।२२५ । (ख) वंस मनोरथ पिय मिलें घट भया उजारा । —कबीर श॰, भा॰ १, पृ॰ ७२ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मनो—रथ m. (ifc. f(आ). ) ‘heart's joy’ (see 2. रथ), a wish, desire (also = desired object), MBh.; Kāv. &c.
fancy, illusion, Śaṃk.
(in dram.) a wish expressed in an indirect manner, hint, Sāh.
the heart compared to a car (see 1. रथ), R.
N. of a teacher, Buddh.
of a poet, Cat.
of various men, Rājat.
मनो—रथ accord. to some orig. Prākṛt for मनोऽर्थ, ‘heart-matter’
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (785,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मनोरथ पु० मनएव रथोऽत्र, मनसो रथैव वा इष्य- माणप्रापकत्वात् । इच्छायाम् अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4735,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मनोरथः, पुं, (मनसः रथ इव । मन एव रथो- ऽत्रेति वा) इच्छा । इत्यमरः । १ । ७ । २७ ॥ (यथा, रघौ । ११ । ५९ । “इतस्ततश्च वैदेहीमन्वेष्टुं भर्त्तृचोदिताः । कपयश्चेरुरार्त्तस्य रामस्येव मनोरथाः ॥” कविविशेषः । यथा, राजतरङ्गिण्याम् । ४ । ५९६ । “मनोरथः शङ्खद्त्तश्चटकः सन्धिमांस्तथा । बभूवुः कवयस्तस्य वामनाद्याश्च मन्त्रिणः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-614-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "मनोरथ" आता है (16)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
मनोरथाःमनोरथ (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन 📚
अन्य सम्भावना: मनोरथ (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन | मनोरथा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

मनोरथाः 📚 ➤ मन की गाड़ी, कामना, चाह
संस्कृत: स्पृहा · पर्याय: दोहद, इच्छा, काङ्क्षा, स्पृहा, ईहा

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
मनोरथ 📚अभिलाषा । बांछा । इच्छा🟠🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
मनोरथ
इच्छा के नाम (१.७.२९) — इच्छा, कांक्षा, स्पृहा, ईहा, तृष्, वांछा, लिप्सा, काम

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें