🕉️ 23 November 2026, Monday · 12:58:24 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

मन्दरः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

मन्दरः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

मन्दरः

अर्थ: धीमा, विलंबकारी, सुस्त

व्युत्पत्ति: मन्द् + अर

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. मन्दर (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — मन्दर (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामन्दरःमन्दरौमन्दराः
द्वितीयामन्दरम्मन्दरौमन्दरान्
तृतीयामन्दरेणमन्दराभ्याम्मन्दरैः
चतुर्थीमन्दरायमन्दराभ्याम्मन्दरेभ्यः
पञ्चमीमन्दरात् / मन्दराद्मन्दराभ्याम्मन्दरेभ्यः
षष्ठीमन्दरस्यमन्दरयोःमन्दराणाम्
सप्तमीमन्दरेमन्दरयोःमन्दरेषु
सम्बोधनहे मन्दरहे मन्दरौहे मन्दराः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — मंदर
मंदर
maṃdara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मंदर १ संज्ञा पुं॰ [सं॰ मन्दर]
१. पुराणानुसार एक पर्वत जिससे देवताओं ने समुद्र को मथा था । मंथ पर्वत । मंदराचल । उ॰—धारन मंदर सुंदर साँवरे, आय बसो मन मंदिर मेरे ।—प्रेमघन॰, भा॰ १, पु॰ २८९ ।
२. मंदार ।
३. स्वर्ग ।
४. मोती का वह हार जिसमें आठ वा सोलह लड़ियाँ हों ।—बृहत् संहिता, पृ॰ ३८५ ।
५. मुकुर । दर्पण । आईना ।
६. कुशद्वीप के एक पर्वत का नाम ।
७. बृहत्संहिता के अनुसार प्रासादों के बीस भेदों में दूसरा । वह प्रासाद जो छकोना हो और जिसका विस्तार तीस हाथ हो । इसमें दस भूमिकाएँ और अनेक कँगूरे होते हैं ।
८. एक वर्ण वृत्त का नाम जिसके प्रत्येक चरण में एक भगण (S:I) होता है ।
मंदर २ वि॰
१. मंद । धीमा ।
२. मठा ।
मंदर पु † २ संज्ञा पुं॰ [सं॰ मन्दिर] दे॰ मंदिर । उ॰—सुरति गही जब मंदर चीना ।—प्राण॰, पृ॰ ३१ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मन्दर mfn. slow, tardy, sluggish (= मन्द), L.
large, thick, firm (= बहल), L.
मन्दर m. a pearl chain consisting of 8 or 16 strings, L.
N. of a sacred mountain (the residence of various deities; it served the gods and Asuras for a churning-stick at the churning of the ocean for the recovery of the Amṛta and thirteen other precious things lost during the deluge), MBh.; Kāv. &c.
heaven (= स्वर्ग; cf. मेरु), L.
a mirror, L.
a kind of metre, Col.
N. of a Brāhman, Cat.
of a Vidyā-dhara, Kathās.
of a son of Hiraṇya-kaśipu (B. मन्दार)
of a tree of paradise or one of the 5 trees in Indra's heaven (= मन्दार), L.
मन्दर See col. 2.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (788,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मंदर a. 1 Slow, tardy, dull. --2 Thick, dense; firm. --3 Large, bulky. --रः 1 N. of a mountain (used by the gods and demons as a churningstick when they churned the ocean for nectar); पृषतैर्मदरोद्धूतैः क्षारोमेय हवाच्युतं R. 4. 27; अभिनवजलसुदर धृतमदर ए Gīt. 1. शोभैव मंदरक्षब्धक्षुभेतांभोधिवर्णना Śi. 2. 107; Ki. 5. 30. --2 A necklace of pearls (of 8 or 16 strings). --3 Heaven. --4 A mirror. --5 One of the five trees in Indra's paradise; see मंदार. --रं ind. Slowly, sluggishly. --Comp. --आवासा, --वासिनी of Durgā.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0844-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मन्दर पु० मदि--अरन् । समुद्रमन्थाने १ पर्वतभेदे २ मन्दार- वृक्षे मेदि० ३ स्वर्गे ४ हारभेदे हेम० ५ दर्पणे च शब्दर० । ६ बहुले ७ मन्दे च त्रि० मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4736,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मन्दरः, पुं, (मन्द् + बाहुलकात् अरः ।) मन्थ- शैलः । (यथा, महाभारते । १ । १८ । १३ । “मन्थानं मन्दरं कृत्वा तथा नेत्रञ्च वासु- किम् ॥”) मन्दारपादपः । इति मेदिनी । रे, १९६ ॥ स्वर्गः । हारभेदः । इति हेमचन्द्रः । ४ । ९६ ॥ मुकुरः । इति शब्दरत्नावली ॥ (कुशद्बीपस्थ- [] पर्व्वतविशेषः । यथा, मात्स्ये । १२१ । ६१ । “मन्दरः सैव विज्ञेयः सर्व्वधातुमयः शुभः । मन्द इत्येष यो धातुरपामर्थे प्रकाशकः ॥ अपां विदारणात् चैव मन्दरः स निगद्यते ॥”)
मन्दरः, त्रि, (मन्द् + अरः ।) बहलः । मन्दः । इति मेदिनी । रे, १९६ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-622-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
मन्दरःमन्दर (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

मन्दरः 📚 ➤ धीमा, विलंबकारी, सुस्त

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
मंदर 📚पुराणानुसार एक पर्वत जिससे देवताओं ने समुद्र को मथा था । मंथ पर्वत । म…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬