🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:58:54 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

ममत

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

ममते

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

ममते

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

अंग्रेज़ी: (मम॑-) the state of ‘mine’, sense of ownership, self-interest, egotism, interest in (loc.), MBh.; Kāv.; Pur.

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. ममता (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. ममता (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  3. ममता (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  4. ममता (स्त्री.) — सम्बोधन, द्विवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — ममता (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाममताममतेममताः
द्वितीयाममताम्ममतेममताः
तृतीयाममतयाममताभ्याम्ममताभिः
चतुर्थीममतायैममताभ्याम्ममताभ्यः
पञ्चमीममतायाःममताभ्याम्ममताभ्यः
षष्ठीममतायाःममतयोःममतानाम्
सप्तमीममतायाम्ममतयोःममतासु
सम्बोधनहे ममतेहे ममतेहे ममताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — ममता
ममता
mamatā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ममता संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. 'ब्रह मेरा है' इस प्रकार का भाव । किसी पदार्थ को अपना समझने का भाव । ममत्व । अपनापन । उ॰—सुमति न जानै नाम न जानै मैं ममता मार ।—जग॰, श॰, पृ॰ ११४ ।
२. स्नेह । प्रेम ।
३. वह स्नेह जो माता पिता का अपनी संतानों के साथ होता है ।
४. मोह । लोभ ।
५. गर्व । अभिमान । यौ॰—ममतायुक्त । ममताशून्य= ममत्व या ममता से रहित ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मम—ता (मम-), f. the state of ‘mine’, sense of ownership, self-interest, egotism, interest in (loc.), MBh.; Kāv.; Pur.
pride, arrogance, L.
N. of the wife of Utathya and mother of Dīrgha-tamas, RV. vi, 10, 2 (Sāy.), MBh.; BhP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (789,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ममता [मम भावः तल्] 1 The feeling of ‘meum’, the sense of ownership, self-interest, selfishness. --2 Pride, arrogance, self-sufficiency. --3 Individuality.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0845-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ममता स्त्री मम भावः तल् । १ दर्पे २ अहङ्कारे हेम० । ३ मत्स- म्बन्धे च । एवं ममत्वमप्यत्र । “तथापि ममतावर्त्ते” इति “ममत्वं मम राज्यस्य” इति च देवीमा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4736,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ममता, स्त्री, (मम + भावे तल् । टाप् ।) दर्पः । अभिमानः । इति हेमचन्द्रः । २ । २३१ ॥ ममत्वम् । यथा, -- “तथापि ममतावर्त्ते मोहगर्त्ते निपातिताः ॥” इति देवीमाहात्म्यम् ॥ (उतथ्यपत्नी । सा तु दीर्घतमोमाता । यथा, ऋग्वेदे । ६ । १० । २ । “स्तोमं यमस्मै ममतेव शूषं घृतं न शुचि मतयः पवन्ते ॥” “ममता नाम ब्रह्मवादिनी दीर्घतमसो माता ।” इति तद्भाष्ये सायङः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-633-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "ममता" आता है (6)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
ममतेममता (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: ममता (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन | ममता (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

ममते 📚 ➤ 'ब्रह मेरा है' इस प्रकार का भाव । किसी पदार्थ को अपना समझने का भाव । म… उमा-कोश
अंग्रेज़ी (मोनियर-विलियम्स): (मम॑-) the state of ‘mine’, sense of ownership, self-interest, egotism, interest in (loc.), MBh.; Kāv.; Pur.

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
ममता 📚'ब्रह मेरा है' इस प्रकार का भाव । किसी पदार्थ को अपना समझने का भाव । म…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें