🕉️ 20 November 2026, Friday · 11:58:49 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

ममत्व

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

ममत्व

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

ममत्व

अर्थ: मेरापन, अपनापन, स्वामित्व की भावना

व्युत्पत्ति: मम + त्व (तद्धितान्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. ममत्व (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — ममत्व (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाममत्वम्ममत्वेममत्वानि
द्वितीयाममत्वम्ममत्वेममत्वानि
तृतीयाममत्वेनममत्वाभ्याम्ममत्वैः
चतुर्थीममत्वायममत्वाभ्याम्ममत्वेभ्यः
पञ्चमीममत्वात् / ममत्वाद्ममत्वाभ्याम्ममत्वेभ्यः
षष्ठीममत्वस्यममत्वयोःममत्वानाम्
सप्तमीममत्वेममत्वयोःममत्वेषु
सम्बोधनहे ममत्वहे ममत्वेहे ममत्वानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — ममत्व
ममत्व
mamatva
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ममत्व संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. ममता अपनापन । यौ॰—ममत्वयुक्त । ममत्वशून्य । ममत्वहीन=ममता वा स्नेह से रहित । उ॰— पक्षी का सा जीवन, हसमुख किंतु ममत्वहीन निर्दय वाले के लिये । अपरा, पृ॰ १३९ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मम—त्व n. = -ता, MBh.; Kāv. &c. (-त्वं √ 1. कृ P. -करोति, to be attached to, with loc. MBh.; to envy, with gen. MārkP.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (789,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ममत्वं 1 Regarding as ‘mine’ or one's own, sense of ownership. --2 Affectionate regard, attachment to, regard for; क्षुद्रेऽपि नूनं शरणं प्रपन्ने ममत्वमुच्चःशिरसां सतीव Ku. 1. 12. --3 Arrogance, pride.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0845-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ममत्वं, क्ली, (मम + भावे त्व ।) मदीयत्वम् । यथा, मार्कण्डेयपुराणे । “दुःखायतनभूतो हि ममत्वालम्बनो गृही ॥” स्नेहः । यथा, -- “सोऽचिन्तत्तदा तत्र ममत्वाकृष्टचेतनः ।” इति देवीमाहात्म्यंम् ॥ [] “ममत्वेन स्रेहेन आकृष्टा चेतना मतिर्यस्य । ममेति षष्ठ्यन्तरूपमव्ययं तस्य भावः ममत्वम् ॥” इति तट्टीकायां काशीरामः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-633-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "ममत्व" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
ममत्वममत्व (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

ममत्व 📚 ➤ मेरापन, अपनापन, स्वामित्व की भावना

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
ममत्व 📚ममता अपनापन । यौ॰—ममत्वयुक्त । ममत्वशून्य । ममत्वहीन=ममता वा स्नेह से …🟠🔵🟣🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • ममत्व = मम + त्व तत्पुरुष/कर्मधारय/बहुव्रीहि — प्रकार अर्थ पर निर्भर

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

  • ममत्व: मम + त्व (कोश-व्युत्पत्ति)

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें