🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:19:08 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

मयूरक

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

मयूरक

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

मयूरक

अर्थ: मोर

संस्कृत: तुत्थाञ्जनम् · पर्याय: अपामार्ग, शैखरिक, धामार्गव, प्रत्यक्पर्णी, केशपर्णी

व्युत्पत्ति: मयूर + कन् (तद्धितान्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. मयूरक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. मयूरक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — मयूरक (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामयूरकम्मयूरकेमयूरकाणि
द्वितीयामयूरकम्मयूरकेमयूरकाणि
तृतीयामयूरकेणमयूरकाभ्याम्मयूरकैः
चतुर्थीमयूरकायमयूरकाभ्याम्मयूरकेभ्यः
पञ्चमीमयूरकात् / मयूरकाद्मयूरकाभ्याम्मयूरकेभ्यः
षष्ठीमयूरकस्यमयूरकयोःमयूरकाणाम्
सप्तमीमयूरकेमयूरकयोःमयूरकेषु
सम्बोधनहे मयूरकहे मयूरकेहे मयूरकाणि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — मयूरक
मयूरक
mayūraka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
चिरचिटा (अपामार्ग) के नाम (2.4.88) अपामार्ग · शैखरिक · धामार्गव
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मयूरक संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. अपामार्ग । चिचड़ा ।
२. तूतिया ।
३. मार ।
४. मयूराशिखा नामक क्षुप ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मयूरक m. a peacock, L.
a species of plant (= मयूर), Suśr.
N. of a poet, Cat.
मयूरक m. n. a kind of blue vitriol, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (789,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मयूरकः 1 A peacock. --2 A cock's comb. --कः --कं Blue vitriol.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0845-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मयूरकं, क्ली, (मयूरः मयूरग्रीवेव प्रतिकृतिरिति । मयूर + “इवे प्रतिकृतौ ।” ५ । ३ । ९६ । इति कन् । अस्य मयूरकण्ठकान्तितुल्यद्युतित्वा- त्तथात्वम् ।) अञ्जनविशेषः । तुतिया इति भाषा । तत्पर्य्यायः । तुत्थाञ्जनम् २ शिखिग्रीवम् ३ वितुन्नकम् ४ । इत्यमरः । २ । ९ । १०१ ॥ (यथा, भावप्रकाशे । १ । “तुल्यं वितुन्नकं चापि शिखिग्रीवं मयूरकम् ॥”)
मयूरकः, पुं, (मयूर + इवार्थे कन् ।) अपा- मार्गः । इत्यमरः । २ । ९ । १०१ ॥ (यथा, सुश्रुते सूत्रस्थाने । ३६ । १६ । “मयूरको राजवृक्षो निम्बः कोषातकी तिलाः ॥”) तुत्थकम् । (स्वार्थे कन् ।) मयूरः । इति विश्वः ॥ मयूरशिखा । इति जटाधरः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-634-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
मयूरकमयूरक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: मयूरक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

मयूरक 📚 ➤ मोर
संस्कृत: तुत्थाञ्जनम् · पर्याय: अपामार्ग, शैखरिक, धामार्गव, प्रत्यक्पर्णी, केशपर्णी

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
मयूरक 📚अपामार्ग । चिचड़ा🟠🔵🟣🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
मयूरक
चिरचिटा (अपामार्ग) के नाम (२.४.८८) — अपामार्ग, शैखरिक, धामार्गव
नीला थोथा (२.९.१०१) — तुत्थांजन, शिखिग्रीव, वितुन्नक

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

  • मयूरक: मयूर + कन् (कोश-व्युत्पत्ति)

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें