🕉️ 23 November 2026, Monday · 05:03:09 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

मरीचिः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

मरीचिः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

मरीचिः

अर्थ: प्रकाश की किरण

संस्कृत: किरणः · पर्याय: किरण, अस्र, मयूख, अंशु, गभस्ति

व्युत्पत्ति: मृ + इचि

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. मरीचि (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. मरीचि (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — मरीचि (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामरीचिःमरीचीमरीचयः
द्वितीयामरीचिम्मरीचीमरीचीन्
तृतीयामरीचिनामरीचिभ्याम्मरीचिभिः
चतुर्थीमरीचयेमरीचिभ्याम्मरीचिभ्यः
पञ्चमीमरीचेःमरीचिभ्याम्मरीचिभ्यः
षष्ठीमरीचेःमरीच्योःमरीचीनाम्
सप्तमीमरीचौमरीच्योःमरीचिषु
सम्बोधनहे मरीचेहे मरीचीहे मरीचयः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — मरीचि
मरीचि
marīci
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मरीचि १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. एक ऋषि का नाम । विशेष— पुराणों में इन्हे ब्रम्हा का मानसिक पुत्र लिखा है, एक प्रजापति माना है और सप्तर्षियों में गिनाया गया है । किसी किसी पुराण में इनकी स्त्री का नाम 'कला' और किसी किसी में 'संभूति' लिखा है ।
२. एक मरुत् का नाम ।
३. एक ऋषि का नाम जो भृगु के पुत्र और कश्यप के पिता थे ।
४. दनु के एक पुत्र का नाम ।
५. प्रियव्रतवंशी एक राजा का नाम ।
६. एक प्राचीन मान जो छह त्रसरेणु के बराबर होता है ।
७. एक दैत्य का नाम ।
८. कृष्ण का एक नाम (को॰) ।
९. एक पुरातन स्मृतिकार का नाम (को॰) ।
१०. कृपण । कदर्य (को॰) ।
मरीचि २ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. किरण । उ॰— (क) अति सुकुमारी वृषभान की दुलारी सो कैसे सहे प्यारी मरीचै मारचंड की ।— सरलाबाई (शब्द॰) । (ख) कित्ति सुधा दिग भित्त पखारत चंद मरीचिन को कारि कूचो ।—मतिराम (शब्द॰) । (ग) रघुनाथ पिय बस करिबे को चली बाल मुख की मरीचि जल दिसि मढ़ि लै लई ।— रघुनाथ (शब्द॰) ।
२. प्रभा । कांति । ज्योति । उ॰— कीघौं मृगलोचन मरीचिका मरीचि किधौ रूप की रुचिर रुचि शुचि सों दुराई है ।— केशव (शब्द॰) ।
३. मरीचिका । मृगतृष्णा । उ॰— बीच मरीचिनु के मृग लौं अब धावै न रे सुन काहु नरिंद के ।— देव (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मरीचि m. f. (m. only in TĀr.; prob. connected with मरुत्, q.v.) a particle of light, shining mote or speck in the air, RV.; AV.
ray of light (of the sun or moon), RV. &c. &c.
(also ˚ची; f. with सोमस्य = moonlight, Hariv.)
a mirage (= मरीचिका), Kathās. (cf. मरीचि-तोय)
मरीचि m. N. of a Prajā-pati or ‘lord of created beings’ (variously regarded as a son of Svayam-bhū, as a son of Brahmā, as a son of Manu Hairaṇyagarbha, as one of the 7 sages and father of Kaśyapa, or accord. to Mn. i, 35 as the first of the ten Prajā-patis [q.v.] engendered by Manu Svāyambhuva), Mn.; MBh. &c.
of the star η in the great Bear, VarBṛS.
of Kṛṣṇa (as a Marut), Bhag. x, 21
of a Daitya, Hariv.
of a Maharṣi, Daś.
of the father of Paurṇamāsa, Pur.
of a king (son of Samrāj and father of Bindu-mat), ib.
of a son of Tīrthaṃ-kara Ṛṣabha, W.
of a son of Śaṃkarācārya and various other teachers and authors, Cat.
a miser, niggard (= कृपण), L.
मरीचि f. N. of an Apsaras, MBh.
of a Comm. on Siddhāntaś.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (790,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मरीचिः m. f. [मृ-ईचि Uṇ. 4. 70] 1 A ray of light; न चंद्रमरीचयः V. 3. 10; सवितुर्मरीचिभिः Rs. 1. 16; R. 9. 13, 13. 4. --2 A particle of light. --3 Light. --4 Mirage. --चिः 1 N. of a Prajāpati, one of the ten patriarchs created by the first Manu, or one of the ten mindborn sons of Brahman; he was father of Kaśyapa. --2 N. of a lawgiver. --3 N. of Kṛṣṇa. --4 A miser. --Comp. --गर्भ a. containing particles of light. --तोयं a mirage. --मालिन् a. encircled by rays, radiant, shining (--m.) the sun.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0846-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मरीचि पु० मृ ईचि । सप्तर्षिमध्ये ब्रह्मणो मानसे ज्येष्ठे पुत्रे १ मुनिभेदे २ कृपणे च हेमच० । ३ किरणे पुंस्त्री० अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4737,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मरीचिः, पुं, (म्रियते पापराशिर्यस्मिन्निति । मृ + “मृकणिभ्यामीचिः ।” उणा० ४ । ७० । इति ईचिः । तपःप्रभावादस्य तथात्वम् ।) मुनिविशेषः । स तु ब्रह्मणो ज्येष्ठमानसपुत्त्रः । अस्य भार्य्या कर्द्दममुनिकन्या कला, पुत्त्रः कश्यपः पूर्णिमासश्च । इति श्रीभागवतम् ॥ (अस्य भार्य्या सम्भूतिरिति नाम्नापि ख्याता । यथा, मार्कण्डेये । ५२ । १९ । “पत्नी मरीचेः सम्भूतिः पौर्णमासमसूयत ॥”) कृपणः । इति हेमचन्द्रः ॥ (दनुपुत्त्रः । यथा, हरिवंशे । ३ । ८२ । [] “मरीचिर्मघवांश्चैव इरा शङ्कुशिरा वृकः ॥” मरुद्गणानामन्यतमः । यथा, श्रीभगवद्गीता- याम् । १० । २१ । “मरीचिर्मरुतामस्मि नक्षत्राणामहं शशी ॥” प्रियव्रतवंशीयस्य सम्राजः पुत्त्रः । यथा, श्रीमद्भा- गवते । ५ । १५ । १४ -- १५ । “चित्ररथा- दूर्णायां सम्राडजनिष्ट । ततः उत्कलायां मरीचिर्मरीचेर्बिन्दुमत्यां बिन्दुमानुदपद्यत । तस्मात् सरघायां मधुनामाभवत् ॥”)
मरीचिः, पुं, स्त्री, (म्रियन्ते नश्यन्ति क्षुद्रजन्तव- स्तमांसि वानेन । मृ + ईचिः ।) किरणः । इत्य- मरः । १ । ४ । ३३ ॥ (यथा, रघौ । १३ । ४ । “गर्भं दधत्यर्कमरीचयोऽस्माद् विवृद्धिमत्राश्नुवते वसूनि ॥” यथा च । “मरीचीनसतो मेघान् मेघान् वाप्यसतोऽम्बरे । विद्युतो वा विना मेघैः पश्यन् मरणमृच्छति ॥” इति चरके इन्द्रियस्थाने चतुर्थेऽध्याये ॥) षट्त्र्यसरेणुपरिमाणम् । इति वैद्यकपरिभाषा ॥ (स्त्री, म्रियन्ते इव देवा यद्दर्शनादिति । मृ + ईचिः । अप्सरोविशेषः । यथा, महा- भारते । १ । १२३ । ५९ । “मरीचिः शुचिका चैव विद्युद्वर्णा तिलोत्तमा । अम्बिका लक्षणा क्षेमा देवी रम्भा मनोरमा ॥” म्रियते वारिभ्रमेण जीवा यस्याः । मृ + अपा- दाने ईचिः । मरीचिका । यथा, कथासरित्- सागरे । ५७ । ९१ । “वेश्याप्रेमणि सद्भावो यदस्मिन् बुध्यते त्वया । सत्यंभवति किं जातु जलं मरुमरीचिषु ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-638-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "मरीचि" आता है (7)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
मरीचिःमरीचि (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: मरीचि (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

मरीचिः 📚 ➤ प्रकाश की किरण
संस्कृत: किरणः · पर्याय: किरण, अस्र, मयूख, अंशु, गभस्ति

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
मरीचि 📚एक ऋषि का नाम । विशेष— पुराणों में इन्हे ब्रम्हा का मानसिक पुत्र लिखा …🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
मरीचि
किरण के नाम (१.३.३७) — किरण, अस्र, मयूख, अंशु, गभस्ति, घृणि, रश्मि, भानु

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬