🕉️ 21 November 2026, Saturday · 02:59:28 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

मर्त्य

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

मर्त्य

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

मर्त्य

अर्थ: मरणशील

संस्कृत: मनुष्यः · पर्याय: मनुष्य, मानुष, मनुज, मानव, नर

व्युत्पत्ति: मर्त + यत् (तद्धितान्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. मर्त्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. मर्त्य (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — मर्त्य (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामर्त्यःमर्त्यौमर्त्याः
द्वितीयामर्त्यम्मर्त्यौमर्त्यान्
तृतीयामर्त्येनमर्त्याभ्याम्मर्त्यैः
चतुर्थीमर्त्यायमर्त्याभ्याम्मर्त्येभ्यः
पञ्चमीमर्त्यात् / मर्त्याद्मर्त्याभ्याम्मर्त्येभ्यः
षष्ठीमर्त्यस्यमर्त्ययोःमर्त्यानाम्
सप्तमीमर्त्येमर्त्ययोःमर्त्येषु
सम्बोधनहे मर्त्यहे मर्त्यौहे मर्त्याः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — मर्त्य
मर्त्य
martya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
मनुष्य के नाम (2.6.1) मनुष्य · मानुष · मनुज · मानव · नर
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मर्त्य १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. मनुष्य ।
२. भूलोक ।
३. शरीर ।
मर्त्य २ वि॰ मरणाशील । नश्वर [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मर्त्य mfn. who or what must die, mortal, Br.; Kauś.
मर्त्य m. a mortal, man, person, RV. &c. &c.
the world of mortals, the earth, L.
मर्त्य n. that which is mortal, the body, BhP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (791,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मर्त्य a. [मर्ते-भवः यत्] Mortal. --र्त्यः 1 A mortal, a human being, man; Ms. 5. 97. --2 The world of mortals, the earth. --र्त्यं The body. --Comp. --धर्मः mortality. --धर्मन् a. mortal; न कश्चिदासाद्यते मर्त्यधर्मा K. --निवासिन् m. a mortal, human being. --भावः human nature. --भुवनं the earth. --महितः a god. --मुखः a kinnara, a being having the face of a man and the figure of an animal, and regarded as an attendant of Kubera. --लोकः the world of mortals, the earth; क्षीणे पुण्ये मर्त्यलोकं विशंति Bg. 9. 21.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0846-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मर्त्यः, पुं, (म्रियतेऽत्रेति । मर्त्तो भूलोकस्तत्र भवः । मर्त्त + यत् । यद्वा, मर्त्त एव यदित्यमर- टीकायां भरतः ।) मनुष्यः । इत्यमरः । २ । ६ । १ ॥ (यथा, ब्रह्मवैवर्त्ते । २ । १ । २६ । “गृहे च गृहलक्ष्मीश्च मर्त्त्यानां गृहिणां तथा ॥”) मध्यमलोकः । इति जटाधरः ॥ (क्ली, शरीरम् । यथा, भागवते । ३ । ३३ । ३१ । “तस्यास्तद्योगविधुतमार्त्यं मर्त्यमभूत् सरित् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-641-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
मर्त्यमर्त्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: मर्त्य (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

मर्त्य 📚 ➤ मरणशील
संस्कृत: मनुष्यः · पर्याय: मनुष्य, मानुष, मनुज, मानव, नर

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
मर्त्य 📚मनुष्य🟠🔵🟣🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
मर्त्य
मनुष्य के नाम (२.६.१) — मनुष्य, मानुष, मनुज, मानव, नर

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

  • मर्त्य: मर्त + यत् (कोश-व्युत्पत्ति)

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें