🕉️ 21 November 2026, Saturday · 05:50:41 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

मलखानी

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

मल-+खानी

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

खानी

अर्थ: खनिरेव पृषो.वृद्धिः खान

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. खानि (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  2. खानि (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  3. खानि (स्त्री.) — सम्बोधन, द्विवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — खानि (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाखानिःखानीखानयः
द्वितीयाखानिम्खानीखानीः
तृतीयाखान्याखानिभ्याम्खानिभिः
चतुर्थीखानये / खान्यैखानिभ्याम्खानिभ्यः
पञ्चमीखानेः / खान्याःखानिभ्याम्खानिभ्यः
षष्ठीखानेः / खान्याःखान्योःखानीनाम्
सप्तमीखानौ / खान्याम्खान्योःखानिषु
सम्बोधनहे खानेहे खानीहे खानयः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — खानि
खानि
khāni
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
खानि १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. खाना । खदान उ॰—सो जहाँ हीरम की खानि हती तहाँ गयो—दौ सौ बावन॰, भा॰ २, पृ॰ १०३ ।
२. गुफा । कंदरा (को॰) ।
खानि २ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ खानि या हिं॰ खान]
१. उत्पत्तिस्थान । उपजने की जगह । उ॰—दारिद बिदारिबे की प्रभु को तलास तो हमारे यहाँ अनगिन दारिद की खानि हैं ।—दास (शब्द॰) ।
२. वह जिसमें या जहाँ कोई वस्तु अधिकता से हो । खजाना । उ॰—हा गुणखानि जानकी सीता ।—तुलसी (शब्द॰) ।
३. ओर । तरफ । उ॰—यम द्वारे में दूत सब करते ऐचा तानि । उनते कभू न छूटता फिरता चारों खानि ।—कबीर (शब्द॰) ।
४. प्रकार । तरह । ढंग । उ॰—चार खानि जगजीव जहाना ।—तुलसी (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
खानि f. a mine, Śatr. x, 112 (ifc.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (337,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
खानि स्त्री खनिरेव पृषो० वृद्धिः । खर्ण्णाद्युत्पत्तिस्थाने आकरे हेमच० । वा ङीप् तत्रार्थे शब्दच० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2476,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
खानिः, स्त्री, (खन + इन् । पृषोदरात् वृद्धिः ।) खनिः । इति हेमचन्द्रः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-282-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "खानि" आता है (3)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
मल-खानीसमास: मल + खानि द्वन्द्व (सम्भावित — द्विवचन)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: खानि (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन 📚
अन्य सम्भावना: खानि (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन | खानि (स्त्री.) — सम्बोधन, द्विवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

मलखानी 📚मल 📚खानि ➤ मल (मैल, गंदगी, अपवित्रता, धूल, अशुद्ध सामग्री) + खानि (खनिरेव पृषो.वृद्धिः खान)

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
मल 📚मैल । कीट । जैसे, धातुओं का मल🟠🔵🟣🟢🟤
खानि 📚खाना । खदान🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
मल
मैल (२.६.६६) — किट्ट

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • मलखानी = मल + खानी द्वन्द्व (सम्भावित — द्विवचन)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें