🕉️ 22 November 2026, Sunday · 06:08:31 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

मलज्वर

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

मल-+ज्वर

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

ज्वर

अर्थ: बुखार होना, ज्वर होना, बीमार होना

संस्कृत: रोगे

अंग्रेज़ी: to have fever, to be ill

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. ज्वर् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. ज्वर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. ज्वर (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: ज्वर् + अच्

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — ज्वर् (भ्वादिगण) · अर्थ: बुखार होना, ज्वर होना, बीमार होना (रोगे)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमज्वरतात् / ज्वरताद् / ज्वरतुज्वरताम्ज्वरन्तु
मध्यमज्वर / ज्वरतात् / ज्वरताद्ज्वरतम्ज्वरत
उत्तमज्वराणिज्वरावज्वराम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: ज्वरति · लिट्: जज्वार · लुट्: ज्वरिता · लृट्: ज्वरिष्यति · लोट्: ज्वरतात् · लङ्: अज्वरत् · विधिलिङ्: ज्वरेत् · आशीर्लिङ्: ज्वर्यात् · लुङ्: अज्वारीत् · लृङ्: अज्वरिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: ज्वरण · ण्वुल्: ज्वारकः · तृच्: ज्वरिता · ण्यत्: ज्वार्यः · तव्य: ज्वरितव्यः · अनीयर्: ज्वरणीयः · क्त: ज्वरितः · क्तवतु: ज्वरितवान् · शतृ: ज्वरन् · स्य-शतृ: ज्वरिष्यन् · क्त्वा: ज्वरित्वा · ल्यप्: प्रज्वर्य · तुमुन्: ज्वरितुम् · णमुल्: ज्वारम् · घञ्: ज्वारः · क्तिन्: जूर्ति · क्वसु: जज्वर्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — ज्वर्
ज्वर्
jvar
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
📗 अमरकोश — पर्याय
रोगों के भेद (2.6.56) विद्रधि · मेह · भगन्दर
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ज्वर् (cf. √ ज्वल्) cl. 1. ˚रति (cf. 3. जूर् &c.) to be feverish, xix, 14; Caus. ज्वरयति (Pāṇ. ii, 3, 54) to make feverish (Pass. ˚र्यते, ‘to become feverish’), Car. vi; Suśr.; cf. अनु-सं-, सं-.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (428,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ज्वर् {c1c} P. (ज्वरति, जूर्ण) 1 To be hot with fever or passion, be feverish. --2 To be diseased.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0520-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
मल-ज्वरसमास: मल + ज्वर् तत्पुरुष (सम्भावित)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: ज्वर् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: ज्वर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन | ज्वर (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: ज्वर् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

मलज्वर 📚मल 📚ज्वर् ➤ मल (मैल, गंदगी, अपवित्रता, धूल, अशुद्ध सामग्री) + ज्वर् (बुखार होना, ज्वर होना, बीमार होना)
संस्कृत: रोगे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
मल 📚मैल । कीट । जैसे, धातुओं का मल🟠🔵🟣🟢🟤
ज्वर् 📚(cf. √ ज्वल्) cl. 1. ˚रति (cf. 3. जूर् &c.) to be feverish, xix, 14; C…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
मल
मैल (२.६.६६) — किट्ट

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • मलज्वर = मल + ज्वर तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें