🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:41:10 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

मलयः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

मलयः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

मलयः

अर्थ: भारत के दक्षिण में एक पर्वत शृंखला जहाँ चन्दन के वृक्ष बहुतायत से पाये जाते हैं (कविसमुदाय प्रायः मलय पर्वत से चलने वाली पवन का उल्लेख किया करते हैं, यह पवन चन्दन तथा अन्य सुगंधित पौधों की सुगंध को इधर उधर फैलाने के साथ-साथ कामार्त व्यक्तिय

व्युत्पत्ति: मलते धरति चन्दनादिकम्-मल्+कयन्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. मलय (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. मलि (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  3. मलि (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — मलय (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामलयःमलयौमलयाः
द्वितीयामलयम्मलयौमलयान्
तृतीयामलयेनमलयाभ्याम्मलयैः
चतुर्थीमलयायमलयाभ्याम्मलयेभ्यः
पञ्चमीमलयात् / मलयाद्मलयाभ्याम्मलयेभ्यः
षष्ठीमलयस्यमलययोःमलयानाम्
सप्तमीमलयेमलययोःमलयेषु
सम्बोधनहे मलयहे मलयौहे मलयाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — मलय
मलय
malaya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मलय संज्ञा पुं॰ [सं॰ मलय (=पर्वत)]
१. दक्षिण भारत के एक पर्वत का नाम । विशेष—(१) यह पश्चिमी घाट का वह भाग है जो मैसूर राज्य के दक्षिण और ट्रावंकोर के पूर्व में है । यहाँ चंदन बहुत उत्पन्न होता है । पुराणों में इसे सात कुलपर्वतों में गिनाया गया है । (२) मलय शब्द पवन, समीर, वायु आदि शब्दों के आदि में समस्त होकर (१) सुगंधित और (२) दक्षिणी वायु का अर्थ देता है । जैसे, मलयसमीर, मलयपवन, आदि । पर्या॰—आषाढ़ । दक्षिणाचल । चंदनाद्रि । मलयाचल ।
२. मलबार देश ।
३. मलबार देश के रहनेवाले मनुष्य ।
४. एक उपद्वीप का नाम ।
५. सफेद चंदन । उ॰—दारु विचारु कि करइ कोउ बंदिय मलय प्रसंग ।—मानस, १ । १० ।
६. गरुड़ के एक पुत्र का नाम ।
७. नंदन वन ।
८. उद्यान । उपवन । बाग (को॰) ।
९. छप्पय के एक भेद का नाम । इसमे २५ गुरु, १०२ लघु, कुल १२७ वर्ण या १५२ मात्राएँ होती है ।
१०. पहाड़ का एक प्रदेश । शैलांग ।
११. ऋषभदेव के एक पुत्र का नाम ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मलय m. (Uṇ. iv, 99) N. of a mountain range on the west of Malabar, the western Ghāts (abounding in sandal trees), MBh.; Kāv. &c.
of the country Malabar and (pl.) its inhabitants, ib.
of another country (= शैलांश-देशः, or शैलाङ्गो द्˚), L.
of an Upa-dvīpa, L.
of a son of Garuḍa, MBh. (B. मालय)
of a son of Ṛṣabha, BhP.
of a poet, Cat.
a celestial grove (= नन्दन-वन), L.
a garden, L.
(in music) a kind of measure, Saṃgīt.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (792,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मलयः 1 N. of a mountain range in the south of India, abounding in sandal trees; (poets usually represent the breeze from the Malaya mountain as wafting the odour of sandal trees and other plants growing thereon, which peculiarly affects persons who are smit with love); स्तनाविव दिशस्तस्याः शैलौ मलयदर्दुरौ R. 4. 51; 9. 25; 13. 2; विना मलयमन्यत्र चंदनं न प्ररोहति Pt. 1. 41; मलये भिल्लपुरंध्री चंदनतरुकाष्ठमिंधनं कुरुते Subhāṣ. --2 N. of the country lying to the east of the Malaya range, Malabar. --3 A garden. --4 The garden of Indra. --5 The side of a mountain. --Comp. --अचलः, --अद्रिः, --गिरिः, --पर्वतः &c. the Malaya mountain. --अनिलः, --वातः, --समीरः the wind blowing from the Malaya mountain, south-wind; ललितलवंगलतापरिशीलनकोमलमलयसमीरे Gīt. 1; cf. अपगतदाक्षिण्य दक्षिणानिलहतक पूर्णास्ते मनोरथाः कृतं कर्तव्यं वहेदानीं यथेष्टं K. --उद्भवं sandal-wood. --जः a sandal tree; अयि मलयज महिमायं कस्य गिरामस्तु विषयस्ते Bv. 1. 11. --(जः, --जं) sandal-wood. --(जं) an epithet of Rāhu. ˚रजस् n. the dust of sandal. --दुमः a sandal tree. --वासिनी an epithet of Durgā.
मलय One of the seven principal chains of mountains in India. It is most probably to be identified with the southern portion of the Ghāts running from the south of Mysore, and forming the eastern boundary of Travancore. It is said by Bhavabhūti to be encircled by the river Kāverī (Mv. 5. 3, also R. 4. 46), and is said to teem in cardamoms, pepper, sandal, and betel-nut trees. In R. 4. 51 Kālidāsa calls the mountains Malaya and Dardura ‘the two breasts of the southern region.’ Dardura is, therefore, that portion of the Ghāts, which forms the south-eastern boundary of Mysore.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0848-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मलय पु० मल--कयन् । दक्षिणस्थे १ पर्वतभेदे हेम० । यत्र चन्दनजन्म तत्पर्वतान्तिकस्थे २ देशभेदे ३ उपवने ४ शैलाङ्गे च मेदि० । ५ नन्दनवने धरणिः । अष्टादशसु द्वीपेषु ६ द्वीपभेदे शब्दमा० ७ ऋषभदेवस्य पुत्रभेदे भाग० ५ । ४ ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4738,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मलयः, पुं, (मलते धरति चन्दनादिकमिति । मल् + “वलिमलितनिभ्यः कयन् ।” उणा० ४ । ९९ । इति कयन् ।) स्वनामख्यातपर्व्वतः । तत्पर्य्यायः । आषाढः २ दक्षिणाचलः ३ । इति हेमचन्द्रः । ४ । ९५ ॥ चन्दनाद्रिः ४ मल- याचलः ५ । इति शब्दरत्नावली ॥ (स च सप्त- कुलाचलान्तर्गतः । यथा, मार्कण्डेये । ५७ । १०--११ । “महेन्द्रो मलयः सह्यः शुक्तिमानृक्षपर्व्वतः । बिन्ध्यश्च पारिपात्रश्च सप्तैवात्र कुलाचलाः ॥”) शैलाङ्गम् । देशविशेषः । (यथा, मात्स्ये । ११३ । ४४ । “अङ्गा वङ्गा मद्गुरका अन्तर्गिरिबहिर्गिरी । ततः प्रवङ्गमातङ्गमलयामलवर्त्तिकाः ॥”) आरामः । इति मेदिनी । ये, ९९ ॥ नन्दन- वनम् । इति धरणिः ॥ अष्टादशोपद्बीपान्त- र्गतद्वीपविशेषः । इति शब्दमाला ॥ ऋषभ- देवस्य शतपुत्त्रान्तर्गतपञ्चमपुत्त्रः । (यथा, श्रीभागवते । ५ । ४ । १० । “तमनु कुशावर्त्त इलावर्त्तो ब्रह्मवर्त्तो मलयः केतुर्भद्रसेन इन्द्र- स्पृक् विदर्भः कीकट इति नव नवतिप्रधानाः ॥” गरुडवंशीयानामन्यतमः । यथा, महाभारते । ५ । १०१ । १४ । “सुस्वरो मधुपर्कश्च हेमवर्णस्तथैव च । मलयो मातरिश्वा च निशाकरदिवाकरौ ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-645-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "मलय" आता है (4)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
मलयःमलय (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: मलि (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

मलयः 📚 ➤ भारत के दक्षिण में एक पर्वत शृंखला जहाँ चन्दन के वृक्ष बहुतायत से पाये जाते हैं (कविसमुदाय प्रायः मलय पर्वत से चलने वाली पवन का उल्लेख किया करते हैं, यह पवन चन्दन तथा अन्य सुगंधित पौधों की सुगंध को इधर उधर फैलाने के साथ…

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
मलय 📚दक्षिण भारत के एक पर्वत का नाम । विशेष—(१) यह पश्चिमी घाट का वह भाग है…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें