🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:47:18 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

मलय
malaya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मलय संज्ञा पुं॰ [सं॰ मलय (=पर्वत)]
१. दक्षिण भारत के एक पर्वत का नाम । विशेष—(१) यह पश्चिमी घाट का वह भाग है जो मैसूर राज्य के दक्षिण और ट्रावंकोर के पूर्व में है । यहाँ चंदन बहुत उत्पन्न होता है । पुराणों में इसे सात कुलपर्वतों में गिनाया गया है । (२) मलय शब्द पवन, समीर, वायु आदि शब्दों के आदि में समस्त होकर (१) सुगंधित और (२) दक्षिणी वायु का अर्थ देता है । जैसे, मलयसमीर, मलयपवन, आदि । पर्या॰—आषाढ़ । दक्षिणाचल । चंदनाद्रि । मलयाचल ।
२. मलबार देश ।
३. मलबार देश के रहनेवाले मनुष्य ।
४. एक उपद्वीप का नाम ।
५. सफेद चंदन । उ॰—दारु विचारु कि करइ कोउ बंदिय मलय प्रसंग ।—मानस, १ । १० ।
६. गरुड़ के एक पुत्र का नाम ।
७. नंदन वन ।
८. उद्यान । उपवन । बाग (को॰) ।
९. छप्पय के एक भेद का नाम । इसमे २५ गुरु, १०२ लघु, कुल १२७ वर्ण या १५२ मात्राएँ होती है ।
१०. पहाड़ का एक प्रदेश । शैलांग ।
११. ऋषभदेव के एक पुत्र का नाम ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मलय m. (Uṇ. iv, 99) N. of a mountain range on the west of Malabar, the western Ghāts (abounding in sandal trees), MBh.; Kāv. &c.
of the country Malabar and (pl.) its inhabitants, ib.
of another country (= शैलांश-देशः, or शैलाङ्गो द्˚), L.
of an Upa-dvīpa, L.
of a son of Garuḍa, MBh. (B. मालय)
of a son of Ṛṣabha, BhP.
of a poet, Cat.
a celestial grove (= नन्दन-वन), L.
a garden, L.
(in music) a kind of measure, Saṃgīt.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (792,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मलयः 1 N. of a mountain range in the south of India, abounding in sandal trees; (poets usually represent the breeze from the Malaya mountain as wafting the odour of sandal trees and other plants growing thereon, which peculiarly affects persons who are smit with love); स्तनाविव दिशस्तस्याः शैलौ मलयदर्दुरौ R. 4. 51; 9. 25; 13. 2; विना मलयमन्यत्र चंदनं न प्ररोहति Pt. 1. 41; मलये भिल्लपुरंध्री चंदनतरुकाष्ठमिंधनं कुरुते Subhāṣ. --2 N. of the country lying to the east of the Malaya range, Malabar. --3 A garden. --4 The garden of Indra. --5 The side of a mountain. --Comp. --अचलः, --अद्रिः, --गिरिः, --पर्वतः &c. the Malaya mountain. --अनिलः, --वातः, --समीरः the wind blowing from the Malaya mountain, south-wind; ललितलवंगलतापरिशीलनकोमलमलयसमीरे Gīt. 1; cf. अपगतदाक्षिण्य दक्षिणानिलहतक पूर्णास्ते मनोरथाः कृतं कर्तव्यं वहेदानीं यथेष्टं K. --उद्भवं sandal-wood. --जः a sandal tree; अयि मलयज महिमायं कस्य गिरामस्तु विषयस्ते Bv. 1. 11. --(जः, --जं) sandal-wood. --(जं) an epithet of Rāhu. ˚रजस् n. the dust of sandal. --दुमः a sandal tree. --वासिनी an epithet of Durgā.
मलय One of the seven principal chains of mountains in India. It is most probably to be identified with the southern portion of the Ghāts running from the south of Mysore, and forming the eastern boundary of Travancore. It is said by Bhavabhūti to be encircled by the river Kāverī (Mv. 5. 3, also R. 4. 46), and is said to teem in cardamoms, pepper, sandal, and betel-nut trees. In R. 4. 51 Kālidāsa calls the mountains Malaya and Dardura ‘the two breasts of the southern region.’ Dardura is, therefore, that portion of the Ghāts, which forms the south-eastern boundary of Mysore.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0848-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मलय पु० मल--कयन् । दक्षिणस्थे १ पर्वतभेदे हेम० । यत्र चन्दनजन्म तत्पर्वतान्तिकस्थे २ देशभेदे ३ उपवने ४ शैलाङ्गे च मेदि० । ५ नन्दनवने धरणिः । अष्टादशसु द्वीपेषु ६ द्वीपभेदे शब्दमा० ७ ऋषभदेवस्य पुत्रभेदे भाग० ५ । ४ ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4738,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मलयः, पुं, (मलते धरति चन्दनादिकमिति । मल् + “वलिमलितनिभ्यः कयन् ।” उणा० ४ । ९९ । इति कयन् ।) स्वनामख्यातपर्व्वतः । तत्पर्य्यायः । आषाढः २ दक्षिणाचलः ३ । इति हेमचन्द्रः । ४ । ९५ ॥ चन्दनाद्रिः ४ मल- याचलः ५ । इति शब्दरत्नावली ॥ (स च सप्त- कुलाचलान्तर्गतः । यथा, मार्कण्डेये । ५७ । १०--११ । “महेन्द्रो मलयः सह्यः शुक्तिमानृक्षपर्व्वतः । बिन्ध्यश्च पारिपात्रश्च सप्तैवात्र कुलाचलाः ॥”) शैलाङ्गम् । देशविशेषः । (यथा, मात्स्ये । ११३ । ४४ । “अङ्गा वङ्गा मद्गुरका अन्तर्गिरिबहिर्गिरी । ततः प्रवङ्गमातङ्गमलयामलवर्त्तिकाः ॥”) आरामः । इति मेदिनी । ये, ९९ ॥ नन्दन- वनम् । इति धरणिः ॥ अष्टादशोपद्बीपान्त- र्गतद्वीपविशेषः । इति शब्दमाला ॥ ऋषभ- देवस्य शतपुत्त्रान्तर्गतपञ्चमपुत्त्रः । (यथा, श्रीभागवते । ५ । ४ । १० । “तमनु कुशावर्त्त इलावर्त्तो ब्रह्मवर्त्तो मलयः केतुर्भद्रसेन इन्द्र- स्पृक् विदर्भः कीकट इति नव नवतिप्रधानाः ॥” गरुडवंशीयानामन्यतमः । यथा, महाभारते । ५ । १०१ । १४ । “सुस्वरो मधुपर्कश्च हेमवर्णस्तथैव च । मलयो मातरिश्वा च निशाकरदिवाकरौ ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-645-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "मलय" आता है (4)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें