🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:19:24 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

मसनद

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

मस-+नद

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

नद

अर्थ: अस्पष्ट शब्द करना, आवाज करना

संस्कृत: अव्यक्ते शब्दे

अंग्रेज़ी: to thunder, to roar, to make a loud sound

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. नद् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. नद् धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  3. नद (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  4. नद (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: नद् + अच्

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — नद् (भ्वादिगण) · अर्थ: अस्पष्ट शब्द करना, आवाज करना (अव्यक्ते शब्दे)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमनदतात् / नदताद् / नदतुनदताम्नदन्तु
मध्यमनद / नदतात् / नदताद्नदतम्नदत
उत्तमनदानिनदावनदाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: नदति · लिट्: ननाद · लुट्: नदिता · लृट्: नदिष्यति · लोट्: नदतात् · लङ्: अनदत् · विधिलिङ्: नदेत् · आशीर्लिङ्: नद्यात् · लुङ्: अनदीत् · लृङ्: अनदिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: नदन · ण्वुल्: नादकः · तृच्: नदिता · ण्यत्: नाद्यः · तव्य: नदितव्यः · अनीयर्: नदनीयः · क्त: नदितः · क्तवतु: नदितवान् · शतृ: नदन् · स्य-शतृ: नदिष्यन् · क्त्वा: नदित्वा · ल्यप्: प्रणद्य · तुमुन्: नदितुम् · णमुल्: नादम् · घञ्: नादः · क्तिन्: नत्ति · क्वसु: नेदिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — नद्
नद्
nad
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
📗 अमरकोश — पर्याय
सरस्वान् (3.3.64) समुद्र
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नद् cl. 1. P. (Dhātup. iii, 17) नदति (ep. also ˚ते; pf. ननाद, नेदुर्, नेदिरे, MBh.; aor. अनादीत् or अनदीत् Gr.; fut. नदिष्यति, ˚दिता, ib.) to sound, thunder, roar, cry, howl &c. (also with नादम्, शब्दम्, स्वनम् &c.), AV. &c. &c.: Pass. नद्यते, MBh. : Caus. नदयति, ˚ते, to make resound or vibrate, RV.; नादयति, ˚ते, to make resonant, fill with noises or cries, MBh.; Kāv. &c.; aor. अनीनदत् Gr.; Pass. नाद्यते, MBh. : Desid. निनदिषति Gr.: Intens. 3. pl. नानदति, p. नानदत्, RV.; 3. sg. नानद्यते, p. ˚द्यमान, Br.; MBh. to vibrate or sound violently, to roar, howl, cry, neigh &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (526,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नद् {c1c} P. (नदति, नदित) 1 To sound, resound, thunder (as a cloud &c); वामश्चायं नदति मधुरं चातकस्ते सगंधः Me. 9; नदत्याकाशगंगायाः स्रोतस्युद्दामदिग्गजे R. 1. 78; Śi. 5. 63; Bk. 2. 4. --2 To speak, shout, cry, roar, (often with words like शब्द, स्वन, नाद &c. as object); ननाद बलवन्नादं, शब्दं घोरतरं नदंति Mb. --3 To vibrate. --Caus. (नादयति-ते) 1 To fill with noise, make noisy or resonant. --2 To cause to make a sound. --WITH उद् to roar, cry (loudly), bellow (as a bull); Ku. 1. 56.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0606-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
मस-नदसमास: मस + नद् तत्पुरुष (सम्भावित)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: नद् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: नद् धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन | नद (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

मसनद 📚मस 📚नद् ➤ मस (माप, तोल) + नद् (अस्पष्ट शब्द करना, आवाज करना)
संस्कृत: अव्यक्ते शब्दे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
मस 📚पु † ^१ संज्ञा स्त्री॰ स्याही । रोशनाई🟠🔵🟣🟢🟤
नद् 📚cl. 1. P. (Dhātup. iii, 17) नदति (ep. also ˚ते; pf. ननाद, नेदुर्, नेद…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • मसनद = मस + नद तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें