🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:33:28 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

मस
masa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मस पु † १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ मसि] स्याही । रोशनाई । उ॰—सात स्वर्ग को कागद करई । घरतो दुहूँ मस भरई । —जायसी (शब्द॰) ।
मस २ संज्ञा पुं॰ [सं॰ मशक] मच्छड़ । मशक । उ॰—दादुर काकोदर दसन परं मसन मात ध्याउ । —दीन॰ ग्रं॰, पृ॰ २०९ । यौ॰—मसहरी = दे॰ मशहरी ।
मस ३ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ श्मश्रु] मोछ निकलने से पहले उसके स्थान पर की रोमावली । उ॰—उनके भी उगती मसों से रस का टपका पड़ना और अपनी परछाई से अकड़ना इत्यादि ।.... शिवप्रसाद (शब्द॰) । मुहा॰—मस भींजना = मूछों का निकलना आरंभ होना । मूछों की रेखा दिखाई पड़ने लगना । उ॰—उठत वैस मस भींजत सलोने सुठि सोमा देखवैया बिनु बित ही बिकैहैं । — (शब्द॰) ।
मस ४ संज्ञा पुं॰ [हिं॰] दे॰ मसा ।
मस ६ संज्ञा पुं॰ [अ॰]
१. चूसना । चूपण ।
२. छूना ।
३. पसंद । रूचि [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मस परिणामे अक० परिमाणे सक० दि० पर० सेट् । मस्यति इरित् अमसत् अमसीत् अमासीत् । पुषादिरयं तेन अमसदित्येवेति पाणिनीयाः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4739,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मस, इर् य ई परिमाणे । परिणामे । इति कवि- कल्पद्रुमः ॥ (दिवा०-पर०-सक०-सेट् । निष्ठाया- मनिट् ।) इर्, अमसत् अमासीत् अमसीत् । अस्मात् पुषादित्वान्नित्यं ङ इत्यन्ये । य, मस्यति धान्यं गृही । परिमातीत्यर्थः । ई, मस्तः । परि- णामं कस्यचिदनुरोधात् । इति दुर्गादासः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-648-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें