🕉️ 22 November 2026, Sunday · 12:59:14 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

महाकुल

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

महाकुल

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

महाकुल

अर्थ: सत्कुलोत्पन्न, उच्चकुलोद्भव, ऊँचे कुल में उत्पन्न

संस्कृत: कुलीनः · पर्याय: कुलीन, आर्य, सभ्य, सज्जन, साधु

व्युत्पत्ति: महा-कुल

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. महाकुल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. महाकुल (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — महाकुल (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामहाकुलःमहाकुलौमहाकुलाः
द्वितीयामहाकुलम्महाकुलौमहाकुलान्
तृतीयामहाकुलेनमहाकुलाभ्याम्महाकुलैः
चतुर्थीमहाकुलायमहाकुलाभ्याम्महाकुलेभ्यः
पञ्चमीमहाकुलात् / महाकुलाद्महाकुलाभ्याम्महाकुलेभ्यः
षष्ठीमहाकुलस्यमहाकुलयोःमहाकुलानाम्
सप्तमीमहाकुलेमहाकुलयोःमहाकुलेषु
सम्बोधनहे महाकुलहे महाकुलौहे महाकुलाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — महाकुल
महाकुल
mahākula
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
महाकुल १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. उच्च कुल । श्रेष्ठ कुल ।
२. वह जो बहुत उत्तम कुल में उत्पन्न हुआ हो । कुलीन ।
महाकुल २ वि॰ उच्च कुल में उत्पन्न । खानदानी [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
महा—कुल n. a great or noble family, MBh.; Hit. &c.
महा—कुल mfn. being of a gr˚ or n˚ f˚, high-born, RV.; Kām. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (795,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
महाकुल न० कर्म० । “दशपुरुषविख्यातं श्रोत्रियाणां महाकुलम्” इति मनुनोक्ते दशपुरुषावधिवेदाध्यायिवंशे ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4741,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
महाकुलः, त्रि, (महत् कुल वशोऽस्य ।) उत्तम- कुलजातः । तत्पर्य्यायः । कुलीनः २ आर्य्यः ३ सभ्यः ४ सज्जनः ५ साघुः ६ । इत्यमरः । २ । ७ । ३ ॥ कुल्यः ७ अभिजातः ८ कौलेयकः ९ [] जात्यः १० । इति हेमचन्द्रः । ३ । १६६ ॥ महाकुलः ११ कौलेयः १२ कोलेयकः १३ । इत्यमरटीका ॥ कुलजः १४ साधुजः १५ कुल- श्रेष्ठः १६ । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, बृहत्- संहितायाम् । १७ । ४ । “भेदे वृष्टिविनाशो भेदः मुहृदां महाकुला- नाञ्च ॥” क्ली, उत्तमं कुलम् । यथा, राजतरङ्गिण्याम् । ३ । ६१ । “द्वयोरालोकितं चित्रं जन्मैकस्मिन् महा- कुले ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-655-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
महाकुलमहाकुल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: महाकुल (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

महाकुल 📚 ➤ सत्कुलोत्पन्न, उच्चकुलोद्भव, ऊँचे कुल में उत्पन्न
संस्कृत: कुलीनः · पर्याय: कुलीन, आर्य, सभ्य, सज्जन, साधु

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
महाकुल 📚उच्च कुल । श्रेष्ठ कुल🟠🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
महाकुल
कुलीन/श्रेष्ठ व्यक्ति (२.७.३) — कुलीन, आर्य, सभ्य, सज्जन, साधु, ब्रह्मचारी, गृहस्थ, वानप्रस्थ

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • महाकुल = मह + आकुल तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬