🕉️ 22 November 2026, Sunday · 04:53:06 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

महागुद

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

महा-+गुद

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

गुद

अर्थ: क गुदा

संस्कृत: पुरीषनिर्गममार्गः · पर्याय: अपान, पायु

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. गुद (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. गुद (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — गुद (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमागुदम्गुदेगुदानि
द्वितीयागुदम्गुदेगुदानि
तृतीयागुदेनगुदाभ्याम्गुदैः
चतुर्थीगुदायगुदाभ्याम्गुदेभ्यः
पञ्चमीगुदात् / गुदाद्गुदाभ्याम्गुदेभ्यः
षष्ठीगुदस्यगुदयोःगुदानाम्
सप्तमीगुदेगुदयोःगुदेषु
सम्बोधनहे गुदहे गुदेहे गुदानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — गुद
गुद
guda
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
गुद संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] गाँड । मलद्वार ।
गुद २ संज्ञा स्त्री॰ [ सं॰ गर्त्त]
१. गडढा । गर्त ।
२. गहरा चिह्न । निशान । दाग । जैसे—उसके चेहरे पर शीतला की गुदै थीं ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गुद m. an intestine, entrail, rectum, anus, VS.; TS. vi; ŚBr. iii, viii; Kauś. &c.
गुद f(आ, ई). (ifc. आ, g. क्रोदादि [or ई, g. बह्व्-आदि, not in Kāś. and in g. शोणादि])
गुद n. id.
गुद m. du. with कौष्ठ्यौ, the two intestines, Yājñ. iii, 95
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (358,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गुदं The anus; Y. 3. 93; Ms. 5. 136.; 8. 282. --Comp. --अंकुरः piles. --आवर्तः obstruction of the bowels. --उद्धवः piles. --ओष्ठः the opening of the anus. --कीलः, --कीलकः piles. --ग्रहः constipation, flatulence. --पाकः inflammation of the anus. --भ्रंशः prolapsus ani. --वर्त्मन् n. the anus. --स्तंभः constipation.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0462-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गुद खेले भ्वा० आत्म० अक० सेट् । गोदते अगोदिष्ट । जुगुदे । गुदम् ।
गुद न० गुद--क । मलत्यागद्वारे अपानवायुनिःसारणद्वारे “तत्र स्थूलान्त्रप्रतिबद्धमर्द्धपञ्चाङ्गुलं गुदमाहुस्तस्मिन् बल- यस्तिस्रोऽध्यर्द्धाङ्गुलान्तरभूताः प्रवाहणी १ विसर्ज्जनी २ संवरणी चेति । “चतुरङ्गुलायताः सर्वास्तिर्य्यगेकाङ्गुलो- च्छ्रिताः । शङ्खावर्त्तनिभाश्चापि उपर्य्युपरि संस्थिताः । गजतालुनिभाश्चापि वर्णतः सम्प्रकीर्त्तिताः । रोमान्तेभ्यो [] यवाध्यर्द्धो गुदौष्ठः परिकीर्त्तितः” सुश्रु० । तस्य स्वरूपा- दिकमुक्तम् । अस्य प्राणायतनता याज्ञ० उक्ता यथा “नाभिरोजो गुदं शुक्रं शोणितं शङ्खकौ तथा । मूर्द्धां सकण्ठहृदयं प्राणस्यायतनानि च” । अस्य उपसर्ज्जनत्वे क्रोडादौ शुकेत्यत्र गुद इति पाठान्तरं तेन स्त्रियां ङीष् । भ्रष्टगुदा इत्येव । २ नाडीभेदे स्त्री बह्वादि० वा ङीष्टापौ । “आ- न्त्रेभ्यस्ते गुदाभ्यः” ऋ० १० । १६३ । ३ । “गुदाभ्यः याभिर्ना- डीभिरन्नरसः समानवायुना धातुषु नीयते ताभ्यो ना- डीभ्यः” भा० । ३ बलयाकारे गुदस्थाने पु० । “उदरं च गुदौ कोष्ठ्यौ विस्तारोऽयमथो शृणु” याज्ञ० “बाह्या- द्गुदबलयात् अन्तरे गुदवलये द्वे, तौ च गुदौ कौष्ठ्ये कोष्ठौ नाभेरधोदेशे भवौ” मिता० । वस्तुतः गुदमस्त्यत्र अर्श० अच् । गुदाधारस्थानपरतायामेव त्रिलिङ्गत्वम् । अतएव “गुदाः पात्राणि भृदुकामधेनुः” यजु० १८ । ८६ । व्याख्यायाम् वेददी० । “गुदाः गुदस्थानानि” इत्युक्तम् “स्थूलगुदया सर्पान् गुदाभिः” यजु० २५ । ७ मन्त्रव्याख्यायां च तेन गुदपरत्वे स्त्रीत्वं छान्दसमित्यु- क्तञ्च सङ्गच्छते “सिन्धवो गुदाः” शत० ब्रा० ६ । ४ । ततः अश्मा० अस्त्यर्थे र । गुदर तद्युक्ते त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2611,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गुद, ङ खेलने । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वां-आत्मं- अकं-सेट् ।) ङ, गोदते । इति दुर्गादासः ॥
गुदं, क्ली, (गोदते खेलति चलतीत्यर्थः अपान- संज्ञकवायुः अनेन । गुद् + “इगुपधेति ।” ३ । १ । १३५ । इति कः ।) मलत्यागद्वारम् । तत्- पर्य्यायः । अपानम् २ पायुः ३ । इत्यमरः । २ । ६ । ७३ ॥ गुह्यम् ४ गुदवर्त्म ५ । इति जटाधरः ॥ (यथा, मनौ । ८ । २८२ । “अवनिष्ठीवतो दर्पाद्द्वावोष्टौ छेदयेन्नृपः । अवमूत्रयतो मेढ्रमवशब्दयतो गुदम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-338-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "गुद" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
महा-गुदसमास: महा + गुद तत्पुरुष (सम्भावित)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: गुद (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

महागुद 📚महा 📚गुद ➤ महा (गाय) + गुद (क गुदा)
संस्कृत: पुरीषनिर्गममार्गः · पर्याय: अपान, पायु

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
महा 📚अत्यंत । बहुत । अधिक🟠🔵🟣🟢🟤
गुद 📚गाँड । मलद्वार🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
गुद
गुदा (२.६.७४) — अपान, पायु

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • महागुद = महा + गुद तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬