🕉️ 22 November 2026, Sunday · 09:50:33 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

महाफला

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

महाफला

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

महाफला

अर्थ: बहुत फल देने वाला

व्युत्पत्ति: महा-फल

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. महाफला (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. महाफला (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  3. महाफला (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  4. महाफल (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  5. महाफला (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन
  6. महाफल (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — महाफला (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामहाफलामहाफलेमहाफलाः
द्वितीयामहाफलाम्महाफलेमहाफलाः
तृतीयामहाफलयामहाफलाभ्याम्महाफलाभिः
चतुर्थीमहाफलायैमहाफलाभ्याम्महाफलाभ्यः
पञ्चमीमहाफलायाःमहाफलाभ्याम्महाफलाभ्यः
षष्ठीमहाफलायाःमहाफलयोःमहाफलानाम्
सप्तमीमहाफलायाम्महाफलयोःमहाफलासु
सम्बोधनहे महाफलेहे महाफलेहे महाफलाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — महाफला
महाफला
mahāphalā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
महाफला संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. तितलौकी ।
२. महाकोशातकी ।
३. राज जंबू ।
४. इंद्रवारुणी ।
५. एक प्रकार का भाल [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
महा—फला (आ), f. (only L.) a kind of colocynth
the big jujube
a species of Jambū
a citron tree
a kind of spear.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (797,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
महाफला, स्त्री, (महत् फलं आरोग्यादिकं यस्याः ।) इन्द्रवारुणी । इति जटाधरः ॥ (अस्याः पर्य्यायो भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे । “ऐन्द्रीन्द्रवारुणी चित्रा गवाक्षी च गवादनी । वारुणी च पराप्युक्ता सा विशाला महाफला ॥ श्वेतपुष्पा मृगाक्षी च मृगैर्वारुमृगादनी ॥” राजजम्बूः । तत्पर्य्यायो यथा, तत्रैव । “फलेन्द्राकथितानन्दो राजजम्बूर्महाफला ॥” कटुतुम्बी । तत्पर्य्यायो यथा, तत्रैव । “इक्ष्वाकुः कटुतुम्बी स्यात् सा तुम्बी च महा- फला ॥” महाकोशातकी । तत्पर्य्यायो यथा, तत्रैव । “महाकोशातकी प्रोक्ता हस्तिघोषा महा- फला । धामार्गवो घोषकश्च हस्तिपर्णश्च स स्मृतः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-664-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
महाफलामहाफला (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: महाफला (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन | महाफला (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

महाफला 📚 ➤ बहुत फल देने वाला

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
महाफला 📚तितलौकी🟠🔵🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • महाफला = महा + फल तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬