🕉️ 22 November 2026, Sunday · 09:13:00 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

महाबलः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

महाबलः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

महाबलः

अर्थ: बहुत मजबूत

व्युत्पत्ति: महा-बल

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. महाबल (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — महाबल (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामहाबलःमहाबलौमहाबलाः
द्वितीयामहाबलम्महाबलौमहाबलान्
तृतीयामहाबलेनमहाबलाभ्याम्महाबलैः
चतुर्थीमहाबलायमहाबलाभ्याम्महाबलेभ्यः
पञ्चमीमहाबलात् / महाबलाद्महाबलाभ्याम्महाबलेभ्यः
षष्ठीमहाबलस्यमहाबलयोःमहाबलानाम्
सप्तमीमहाबलेमहाबलयोःमहाबलेषु
सम्बोधनहे महाबलहे महाबलौहे महाबलाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — महाबल
महाबल
mahābala
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
महाबल १ वि॰ [सं॰] अत्यंत बलवान् । बहुत बड़ा ताकतवर । उ॰—(क) भीषम कहत मेरे अनुमान हनुमान सारिखो त्रिकाल न त्रिलोक महाबल भो ।—तुलसी (शब्द॰) । (ख) सत मति जय जयं धारि विपृथु भट चल्यौ महाबल ।—गोपाल (शब्द॰) । (ग) मेघनाथ से पुत्र महाबल कुंभकरण से भाई ।—सूर (शब्द॰) ।
महाबल २ संज्ञा पुं॰
१. पितरों के एक गण का नाम ।
२. बुद्ध ।
३. तामस और रौच्य मन्वंतर के इंद्र का नाम ।
४. वायु ।
५. शिव के एक अनुचर का नाम ।
६. एक नाग का नाम ।
७. ठोस वाँस (को॰) ।
८. मकर । नक्र (को॰) ।
९. ताल वृक्ष (को॰) ।
१०. सीसा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
महा—बल mf(आ)n. exceedingly strong, very powerful or mighty, very efficacious, MBh.; R.; Hariv. &c.
महा—बल m. wind, L.
borax, L.
a Buddha, L.
(scil. गण), a partic. class of deceased ancestors, MārkP.
N. of one of Śiva's attendants (?), Hariv.
of Indra in the 4th Manv-antara, MārkP.
of a Nāga, Buddh.
of one of the 10 gods of anger, Dharmas. 11
of a king and various other persons, Hit.; VP. &c.
महा—बल n. lead, L.
a partic. high number, Buddh.
N. of a Liṅga, Cat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (798,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
महाबल पु० महत् बलं यस्य । १ वायौ २ दशबले बुद्धे च त्रिका० ३ महाबलयुते त्रि० । महत् बलं यस्मात् ५ ब० । ४ सीसके न० हेमच० । ५ पीतवाट्यालके स्त्री रत्नमा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4743,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
महाबलं, क्ली, (महदतिशयितं बलं सामर्थ्यमस्मात् । महत् बलमस्येति वा ।) सीसकम् । इति हेमचन्द्रः ॥ (तथास्य पर्य्यायः । “नागं महाबलं चीनं पिष्टं योगेष्टसीसकम् ॥” इति वैद्यकरत्नमालायाम् ॥)
महाबलः, पुं, (महदुत्कृष्टं बलं ऐश्वर्य्यं यस्य ।) बुद्धः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ (पितृगणविशेषः । यथा, मार्कण्डेये । ९६ । ४६ । “महान् महात्मा महितो महिमावान् महा- बलः । गणाः पञ्च तथैवैते पितॄणां पापनाशनाः ॥”) वायुः । बलीयसि, त्रि । इति हेमचन्द्रः । ४ । १७३ ॥ (यथा, रामायणे । १ । १ । ३४ । “नियुज्यमानो राज्याय नैच्छद्राज्यं महाबलः । स जगाम वनं वीरो रामपादप्रसादकः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-664-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
महाबलःमहाबल (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

महाबलः 📚 ➤ बहुत मजबूत

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
महाबल 📚अत्यंत बलवान् । बहुत बड़ा ताकतवर🟠🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • महाबल = महा + बल तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें