🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:19:54 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

महाबल
mahābala
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
महाबल १ वि॰ [सं॰] अत्यंत बलवान् । बहुत बड़ा ताकतवर । उ॰—(क) भीषम कहत मेरे अनुमान हनुमान सारिखो त्रिकाल न त्रिलोक महाबल भो ।—तुलसी (शब्द॰) । (ख) सत मति जय जयं धारि विपृथु भट चल्यौ महाबल ।—गोपाल (शब्द॰) । (ग) मेघनाथ से पुत्र महाबल कुंभकरण से भाई ।—सूर (शब्द॰) ।
महाबल २ संज्ञा पुं॰
१. पितरों के एक गण का नाम ।
२. बुद्ध ।
३. तामस और रौच्य मन्वंतर के इंद्र का नाम ।
४. वायु ।
५. शिव के एक अनुचर का नाम ।
६. एक नाग का नाम ।
७. ठोस वाँस (को॰) ।
८. मकर । नक्र (को॰) ।
९. ताल वृक्ष (को॰) ।
१०. सीसा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
महा—बल mf(आ)n. exceedingly strong, very powerful or mighty, very efficacious, MBh.; R.; Hariv. &c.
महा—बल m. wind, L.
borax, L.
a Buddha, L.
(scil. गण), a partic. class of deceased ancestors, MārkP.
N. of one of Śiva's attendants (?), Hariv.
of Indra in the 4th Manv-antara, MārkP.
of a Nāga, Buddh.
of one of the 10 gods of anger, Dharmas. 11
of a king and various other persons, Hit.; VP. &c.
महा—बल n. lead, L.
a partic. high number, Buddh.
N. of a Liṅga, Cat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (798,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
महाबल पु० महत् बलं यस्य । १ वायौ २ दशबले बुद्धे च त्रिका० ३ महाबलयुते त्रि० । महत् बलं यस्मात् ५ ब० । ४ सीसके न० हेमच० । ५ पीतवाट्यालके स्त्री रत्नमा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4743,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
महाबलं, क्ली, (महदतिशयितं बलं सामर्थ्यमस्मात् । महत् बलमस्येति वा ।) सीसकम् । इति हेमचन्द्रः ॥ (तथास्य पर्य्यायः । “नागं महाबलं चीनं पिष्टं योगेष्टसीसकम् ॥” इति वैद्यकरत्नमालायाम् ॥)
महाबलः, पुं, (महदुत्कृष्टं बलं ऐश्वर्य्यं यस्य ।) बुद्धः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ (पितृगणविशेषः । यथा, मार्कण्डेये । ९६ । ४६ । “महान् महात्मा महितो महिमावान् महा- बलः । गणाः पञ्च तथैवैते पितॄणां पापनाशनाः ॥”) वायुः । बलीयसि, त्रि । इति हेमचन्द्रः । ४ । १७३ ॥ (यथा, रामायणे । १ । १ । ३४ । “नियुज्यमानो राज्याय नैच्छद्राज्यं महाबलः । स जगाम वनं वीरो रामपादप्रसादकः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-664-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें