🕉️ 21 November 2026, Saturday · 07:59:27 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

महिषः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

महिषः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

महिषः

अर्थ: भैंसा (यम का वाहन माना जाता हैं

संस्कृत: महिषः · पर्याय: लुलाय, वाहद्विषत्, कासर, सैरिभ

व्युत्पत्ति: मह् + टिषच्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. महिष (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — महिष (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामहिषःमहिषौमहिषाः
द्वितीयामहिषम्महिषौमहिषान्
तृतीयामहिषेणमहिषाभ्याम्महिषैः
चतुर्थीमहिषायमहिषाभ्याम्महिषेभ्यः
पञ्चमीमहिषात् / महिषाद्महिषाभ्याम्महिषेभ्यः
षष्ठीमहिषस्यमहिषयोःमहिषाणाम्
सप्तमीमहिषेमहिषयोःमहिषेषु
सम्बोधनहे महिषहे महिषौहे महिषाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — महिष
महिष
mahiṣa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
महिष संज्ञा पुं॰ [सं॰] [स्त्री॰ महिषी]
१. भैंसा ।
२. वह राजा जिसका अभिपेक शास्त्रानुसार किया गया हो ।
३. एक राक्षस का नाम जिसे पुराणनुसार दुर्गा देवी ने मारा था ।
४. एक वर्णासंकर जाति का नाम जो स्मृतियों में क्षत्रिय पिता और तीवरी माता से उत्पन्न कही गई है ।
५. एक साम का नाम ।
६. पुराणनुसार कुश द्वीप के एक पर्वंत का नाम ।
७. कुश द्वीप के एक वर्ष का नाम ।
८. भागवत के अनुसार अनुहाद के पुत्र का नाम ।
९. निरुक्त के अनुसार देवगण का एक भेद (को॰) ।
१०. मत्स्यपुराणनुसार एक प्रकार की अग्नि (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
महिष mf(महिषी)n. great, powerful, Naigh. iii, 3
महिष m. (with सुपर) the sun, AV.
(with or scil. मृग, once with मृगाणाम्) a buffalo, RV. &c. &c. (considered as the emblem of Yama and of a Jaina saint)
a great priest, Mahīdh.
the son of a Kṣatriya and a Tīvarī, L.
N. of an Asura (slain by Durgā or Skanda), MBh.; Pur.
of a Sādhya, Hariv.
of a sage (author of a Comm. on the Prāt. of the Yajur-veda), Cat.
of a mountain in Śālmaladvīpa, VP.
महिष m. pl. N. of a people, Hariv.
महिष &c. See p. 803, col. 1.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (803,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
महिषः [मह्-टिषच् Uṇ. 1. 45] 1 A buffalo; (considered as the vehicle of Yama); गाहंतां महिषा निपानसलिलं शृंगैर्मुहुस्ताडितं Ś. 2. 6. --2 N. of a demon killed by Durgā. --Comp. --अक्षः, --अक्षकः a kind of bdellium. --अर्दमः an epithet of Kārtikeya. --असुरः the demon Mahiṣa. ˚घातिनी, ˚मथनी, ˚अर्दनी, ˚सूदनी epithets of Durgā. --ध्नी an epithet of Durgā. --ध्वजः an epithet of Yama. --पालः, --पालकः a buffalo-keeper. --वहनः, --वाहनः epithets of Yama; कृतांतः किं साक्षान्महिषवहतोऽसाविति पुनः K. P. 10
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0855-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
महिष पुंस्त्री० मह--टिषच् । १ स्वनामख्याते पशुभेदे, [] स्त्रियां ङीष् । २ महिषासुरे च । ३ कृताभिषेकायां राज्ञ स्त्रियां ४ सैरिन्ध्र्याम् ५ ओषधिभेदे च स्त्री मेदि० ङीष् । ६ व्यभिचारिण्यां स्त्रियां माहिषिकशब्दे दृश्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4745-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "महिष" आता है (29)
कासर भैंसा । महिषलुलाप महिष । भैसा । यौ॰—लुलापकंद=महिषकंद । लुलापकांता=भैंससैरिभ भैंसा । महिषलालिक भैंसा । महिषअश्वारि सा । महिषकालीतनय महिष । भैंसादंशभीरु महिष । भैंसा । विशेष—भैंसों को मच्छड़ और डाँस बहुत लगते हैंपंचपित्त वैद्यक शास्त्र के श्रनुसार वराह, छाग, महिष, मत्स्य और मयूर का पितालाविक भैंसा । महिषघोटकारि घोडे का शत्रु । भैंसा । महिषकहाह महिष । भैंसामदगमन महिष । भैसावाहरिपु महिष । भैंसाकृष्णकाय महिष । भैंसावीरस्कंध महिषहंसकालीतनय भैसा । महिषहयद्बिषन् महिष । भैसास्कंधश्रृंग भैंसा । महिषहेरंब गणपति । गणेशउष्ट्र ऊँट । क्रमेलकन्यक्ष निकृष्ट । अधम । क्षुद्ररजस्वल वह जो रज वा रजोगुण से भरा होजरंत वृद्ध व्यक्ति । बूढ़ा आदमीविषज्वर वैद्यक के अनुसार वह ज्वर जो विष के कारण उत्पन्न हुआ हो । विशेष—ऐसे ज्व…क्रोधी क्रोध नामक सवत्सरबली बलवान् । बलवाला । पराक्रमीवालधि पूंछ । पुच्छशनिरुह शनिग्रह का वाहनगदगदस्वर अस्पष्ट स्वर । हकलाना

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
महिषःमहिष (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

महिषः 📚 ➤ भैंसा (यम का वाहन माना जाता हैं
संस्कृत: महिषः · पर्याय: लुलाय, वाहद्विषत्, कासर, सैरिभ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
महिष 📚भैंसा🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
महिष
भैंसा (२.५.५) — लुलाय, वाहद्विषत्, कासर, सैरिभ

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें