🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:32:33 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

महिष
mahiṣa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
महिष संज्ञा पुं॰ [सं॰] [स्त्री॰ महिषी]
१. भैंसा ।
२. वह राजा जिसका अभिपेक शास्त्रानुसार किया गया हो ।
३. एक राक्षस का नाम जिसे पुराणनुसार दुर्गा देवी ने मारा था ।
४. एक वर्णासंकर जाति का नाम जो स्मृतियों में क्षत्रिय पिता और तीवरी माता से उत्पन्न कही गई है ।
५. एक साम का नाम ।
६. पुराणनुसार कुश द्वीप के एक पर्वंत का नाम ।
७. कुश द्वीप के एक वर्ष का नाम ।
८. भागवत के अनुसार अनुहाद के पुत्र का नाम ।
९. निरुक्त के अनुसार देवगण का एक भेद (को॰) ।
१०. मत्स्यपुराणनुसार एक प्रकार की अग्नि (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
महिष mf(महिषी)n. great, powerful, Naigh. iii, 3
महिष m. (with सुपर) the sun, AV.
(with or scil. मृग, once with मृगाणाम्) a buffalo, RV. &c. &c. (considered as the emblem of Yama and of a Jaina saint)
a great priest, Mahīdh.
the son of a Kṣatriya and a Tīvarī, L.
N. of an Asura (slain by Durgā or Skanda), MBh.; Pur.
of a Sādhya, Hariv.
of a sage (author of a Comm. on the Prāt. of the Yajur-veda), Cat.
of a mountain in Śālmaladvīpa, VP.
महिष m. pl. N. of a people, Hariv.
महिष &c. See p. 803, col. 1.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (803,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
महिषः [मह्-टिषच् Uṇ. 1. 45] 1 A buffalo; (considered as the vehicle of Yama); गाहंतां महिषा निपानसलिलं शृंगैर्मुहुस्ताडितं Ś. 2. 6. --2 N. of a demon killed by Durgā. --Comp. --अक्षः, --अक्षकः a kind of bdellium. --अर्दमः an epithet of Kārtikeya. --असुरः the demon Mahiṣa. ˚घातिनी, ˚मथनी, ˚अर्दनी, ˚सूदनी epithets of Durgā. --ध्नी an epithet of Durgā. --ध्वजः an epithet of Yama. --पालः, --पालकः a buffalo-keeper. --वहनः, --वाहनः epithets of Yama; कृतांतः किं साक्षान्महिषवहतोऽसाविति पुनः K. P. 10
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0855-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
महिष पुंस्त्री० मह--टिषच् । १ स्वनामख्याते पशुभेदे, [] स्त्रियां ङीष् । २ महिषासुरे च । ३ कृताभिषेकायां राज्ञ स्त्रियां ४ सैरिन्ध्र्याम् ५ ओषधिभेदे च स्त्री मेदि० ङीष् । ६ व्यभिचारिण्यां स्त्रियां माहिषिकशब्दे दृश्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4745-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "महिष" आता है (29)
कासर भैंसा । महिषलुलाप महिष । भैसा । यौ॰—लुलापकंद=महिषकंद । लुलापकांता=भैंससैरिभ भैंसा । महिषलालिक भैंसा । महिषअश्वारि सा । महिषकालीतनय महिष । भैंसादंशभीरु महिष । भैंसा । विशेष—भैंसों को मच्छड़ और डाँस बहुत लगते हैंपंचपित्त वैद्यक शास्त्र के श्रनुसार वराह, छाग, महिष, मत्स्य और मयूर का पितालाविक भैंसा । महिषघोटकारि घोडे का शत्रु । भैंसा । महिषकहाह महिष । भैंसामदगमन महिष । भैसावाहरिपु महिष । भैंसाकृष्णकाय महिष । भैंसावीरस्कंध महिषहंसकालीतनय भैसा । महिषहयद्बिषन् महिष । भैसास्कंधश्रृंग भैंसा । महिषहेरंब गणपति । गणेशउष्ट्र ऊँट । क्रमेलकन्यक्ष निकृष्ट । अधम । क्षुद्ररजस्वल वह जो रज वा रजोगुण से भरा होजरंत वृद्ध व्यक्ति । बूढ़ा आदमीविषज्वर वैद्यक के अनुसार वह ज्वर जो विष के कारण उत्पन्न हुआ हो । विशेष—ऐसे ज्व…क्रोधी क्रोध नामक सवत्सरबली बलवान् । बलवाला । पराक्रमीवालधि पूंछ । पुच्छशनिरुह शनिग्रह का वाहनगदगदस्वर अस्पष्ट स्वर । हकलाना
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें