🕉️ 20 November 2026, Friday · 10:13:52 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

महोदय

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

महोदय

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

महोदय

अर्थ: बड़ा समृद्धिशालि या भाग्यवान्, बड़ा यशस्वी या भव्य, अतिसमृद्ध

व्युत्पत्ति: महा-उदय

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. महोदय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. महोदय (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — महोदय (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामहोदयःमहोदयौमहोदयाः
द्वितीयामहोदयम्महोदयौमहोदयान्
तृतीयामहोदयेनमहोदयाभ्याम्महोदयैः
चतुर्थीमहोदयायमहोदयाभ्याम्महोदयेभ्यः
पञ्चमीमहोदयात् / महोदयाद्महोदयाभ्याम्महोदयेभ्यः
षष्ठीमहोदयस्यमहोदययोःमहोदयानाम्
सप्तमीमहोदयेमहोदययोःमहोदयेषु
सम्बोधनहे महोदयहे महोदयौहे महोदयाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — महोदय
महोदय
mahodaya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
महोदय १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] [स्त्री॰ महोदया]
१. अधिपत्य ।
२. स्वर्ग ।
३. महाफूल ।
४. स्वामी ।
५. कान्यकुब्ज देश और उसकी राजधानी ।
६. महापुरुष । महात्मा (को॰) ।
७. मधु- मिश्रित खट्टा दूध या दधि (को॰) ।
८. बड़ों के लिये एक आदर- सूचक शब्द । महाशय । महानुभाव ।
महोदय २ वि॰
१. भाग्यवान् । गौरवशाली ।
२. अति समृद्ध । संपत्ति- शाली ।
३. महानुभाव [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
महोदय m. great fortune or prosperity, Kāv.; BhP.
pre-eminence, sovereignty, L.
final emancipation, L.
महोदय mfn. conferring gr˚ fortune or prosperity, very fortunate, Mn.; MBh. &c.
thinking one's self very lucky, BhP.
महोदय m. a lord, master, L.
sour milk with honey, L.
N. of a Vāsiṣṭha, R.
of a royal chamberlain (who built a temple), Rājat. (cf. below)
of another man, MBh.
of a mountain, R.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (802,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
महोदय (also called कान्यकुब्ज or गाधिनगर) is the same as the modern Kānyakubja or Kanoja, on the Ganges. In the seventh century it was the most celebrated place in India. Cf. B. R. 10. 88-89.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1195-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
महोदय पु० महान् उदयो वृद्धिराधिपत्यं वा यत्र । १ कान्यकुब्जदेशे । २ तद्देशस्थे पुरभेदे न० । ३ मीक्षे पु० मेदि० ४ स्वामिनि पु० हेमर्च । “अमार्कपाते श्रवणम्” इत्यादि लक्षणात् स्मृत्युक्तार्द्धोदययोगात् “किञ्चिदूने महोदयः” इत्युक्ते किञ्चिदूने ५ योगभेदे पु० । ६ नागबलायां स्त्री राजनि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4746,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
महोदयं, क्ली, (महान् उदय उन्नतिर्यस्मिन् ।) पुरविशेषः । तत्पर्य्यायः । कान्यकुब्जम् २ कन्या- कुब्जम् ३ गाधिपुरम् ४ कौशम् ५ कुशस्थलम् ६ । इति हेमचन्द्रः ॥
महोदयः, पुं, (महान् उदयः समुन्नतिर्यस्मिन् ।) कान्यकुब्जदेशः । आधिपत्यम् । (महान् उदय उत्कर्षो यस्मिन् ।) अपवर्गः । इति मेदिनी । ये, १२६ ॥ (महान् उदय उत्कर्षो यस्य ।) स्वामी । इति हेमचन्द्रः । ३ । ४९७ ॥ (महान् उदयः फलं यस्मिन् यस्माद्बा । महा- फले, त्रि । यथा, मनौ । ७ । ५५ । “अपि यत् सुकरं कर्म्म तदप्येकेन दुष्करम् । विशेषतोऽसहायेन किन्तु राज्यं महोदयम् ॥” “महोदयं महाफलम् ।” इति तट्टीकायां कुल्लूकभट्ठः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-681-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "महोदय" आता है (4)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
महोदयमहोदय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: महोदय (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

महोदय 📚 ➤ बड़ा समृद्धिशालि या भाग्यवान्, बड़ा यशस्वी या भव्य, अतिसमृद्ध

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
महोदय 📚अधिपत्य🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • महोदय = मह + उदय तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें