🕉️ 21 November 2026, Saturday · 11:15:27 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

माठ्यः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

माठ्यः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

माठ्यः

अर्थ: गर्वीला होना, रहना (विध्यर्थक कृदन्त)

संस्कृत: मदनिवासयोः

अंग्रेज़ी: to be egoistic, to stay

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. माठ्य (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: मठ् + ण्यत्
  2. माठी (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  3. माठी (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — माठ्य (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामाठ्यःमाठ्यौमाठ्याः
द्वितीयामाठ्यम्माठ्यौमाठ्यान्
तृतीयामाठ्येनमाठ्याभ्याम्माठ्यैः
चतुर्थीमाठ्यायमाठ्याभ्याम्माठ्येभ्यः
पञ्चमीमाठ्यात् / माठ्याद्माठ्याभ्याम्माठ्येभ्यः
षष्ठीमाठ्यस्यमाठ्ययोःमाठ्यानाम्
सप्तमीमाठ्येमाठ्ययोःमाठ्येषु
सम्बोधनहे माठ्यहे माठ्यौहे माठ्याः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — मठ् (भ्वादिगण) · अर्थ: गर्वीला होना, रहना (मदनिवासयोः)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथममठतिमठतःमठन्ति
मध्यममठसिमठथःमठथ
उत्तममठामिमठावःमठामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: मठति · लिट्: ममाठ · लुट्: मठिता · लृट्: मठिष्यति · लोट्: मठतात् · लङ्: अमठत् · विधिलिङ्: मठेत् · आशीर्लिङ्: मठ्यात् · लुङ्: अमठीत् · लृङ्: अमठिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: मठन · ण्वुल्: माठकः · तृच्: मठिता · ण्यत्: माठ्यः · तव्य: मठितव्यः · अनीयर्: मठनीयः · क्त: मठितः · क्तवतु: मठितवान् · शतृ: मठन् · स्य-शतृ: मठिष्यन् · क्त्वा: मठित्वा · ल्यप्: प्रमठ्य · तुमुन्: मठितुम् · णमुल्: माठम् · घञ्: माठः · क्तिन्: मट्टि · क्वसु: मेठिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — माठ्य
माठ्य
māṭhya
🔵 मोनियर-विलियम्स
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
माठ or माठ्य m. a road, L. (cf. माच, माथ).
माठ्य See माठ, col. 1.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (806,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
माठ्यःमाठ्य (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: मठ् + ण्यत् 📚
अन्य सम्भावना: माठी (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन | माठी (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

माठ्यः 📚 ➤ गर्वीला होना, रहना (विध्यर्थक कृदन्त)
संस्कृत: मदनिवासयोः

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
माठ्य 📚or माठ्य m. a road, L. (cf. माच, माथ)🔵

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • माठ्यः: मठ् + ण्यत् — विध्यर्थक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें