🕉️ 22 November 2026, Sunday · 03:56:57 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

मातंगः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

मातंगः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

मातंगः

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

अंग्रेज़ी: (fr. मतं-ग) an elephant, MBh.; Kāv. &c. (ifc. = the chief or best of its kind, Hariv.)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. मातंग (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — मातंग (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामातंगःमातंगौमातंगाः
द्वितीयामातंगम्मातंगौमातंगान्
तृतीयामातंगेनमातंगाभ्याम्मातंगैः
चतुर्थीमातंगायमातंगाभ्याम्मातंगेभ्यः
पञ्चमीमातंगात् / मातंगाद्मातंगाभ्याम्मातंगेभ्यः
षष्ठीमातंगस्यमातंगयोःमातंगानाम्
सप्तमीमातंगेमातंगयोःमातंगेषु
सम्बोधनहे मातंगहे मातंगौहे मातंगाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — मातंग
मातंग
mātaṃga
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
नाग, मातंग (3.3.27) हाथी
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मातंग संज्ञा पुं॰ [सं॰ मातङ्ग]
१. हाथी ।
२. श्वपच । चांडाल । उ॰— मदमत्त यदपि मातंग संग । अति तदपि पतित पादन तरंग ।—केशव (शब्द॰) । विशेष— इस उदाहरण में श्लेष से यह शब्द दोनों अर्थों में प्रयुक्त है ।
३. एक ऋषि का नाम । विशेष— ये शिवरी के गुरु और मातंगी देवी के उपासक थे । ये मौन रहा करते थे; इसीलिये जिस पर्वत पर ये रहते थे, उसका नाम ऋष्यमूक पड़ गया था ।
४. अश्वत्थ ।
५. संवर्तक मेघ का एक नाम ।
६. पर्वतवासी किरात ।
७. एक नाग का नाम ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मातंग m. (fr. मतं-ग) an elephant, MBh.; Kāv. &c. (ifc. = the chief or best of its kind, Hariv.)
Ficus Religiosa, L.
(in astron.) N. of the 24th Yoga
a Caṇḍāla, man of the lowest rank, Daś.; Lalit.
a kind of Kirāta mountaineer, barbarian, Kathās.
N. of a serpent-demon, L.
of a Pratyeka-buddha, Lalit.
of the servant of the 7th and 24th Arhat of the present Avasarpiṇī, L.
of a writer on music, Ragh., Sch.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (806,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मातंगः [मतंगस्य मुनेरयं अण्] 1 An elephant; मातंगाः किमु वल्गितैः K. P. 7; Śi. 1. 64. --2 A man of the lowest caste, a Cāṇḍāla. --3 A Kirāta, a mountaineer or barbarian. --4 (At the end of comp.) Any thing the best of its kind; e. g. बलाहकमातंगः. --Comp. --दिवाकरः N. of a poet. --तक्रः a crocodile as large as an elephant; R. 13. 11.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0857-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मातङ्ग पुंस्त्री० मतङ्गस्य मुनेरयम् अण् । १ गजे अमरः । २ किरातजातिभेदे स्त्रियां ङीष् । ३ जैनभेदे पु० हेमच० । ४ दशमहाविद्याभेदे स्त्री ङीप् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4747,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मातङ्गः, पुं, (मतङ्गस्येदं । मतङ्गस्यापत्यं पुमान् वा । मतङ्ग + अण् ।) हस्ती । इत्यमरः । ३ । ३ । २१ ॥ (यथा, रामायणे । १ । ६ । २३ । “बिन्ध्यपर्व्वतजैर्मत्तैः पूर्णा हैमवतैरपि । मदान्वितैरतिवलैर्मातङ्गैः पर्व्वतोपमैः ॥”) अश्वत्थवृक्षः । किरातजातिविशेषः । इति तट्टीकायां मथुरेशः ॥ श्वपचः । इति मेदिनी । गे, ४७ ॥ (यथा, कथासरित्सागरे । ७३ । २ । “सुदूरमन्वगायातं कार्य्याय कृतसंविदम् । सख्या दुर्गपिशाचेन मातङ्गपतिना युतम् ॥”) अर्हदुपासकविशेषः । इति हेमचन्द्रः । ४ । २८३ ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-691-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "मातंग" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
मातंगःमातंग (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

मातंगः 📚 ➤ हाथी उमा-कोश
अंग्रेज़ी (मोनियर-विलियम्स): (fr. मतं-ग) an elephant, MBh.; Kāv. &c. (ifc. = the chief or best of its kind, Hariv.)

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
मातंग 📚हाथी🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
मातंग
चाण्डाल के नाम (२.१०.१९) — चण्डाल, प्लव, दिवाकीर्ति, जनंगम

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें