🕉️ 19 November 2026, Thursday · 05:16:38 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

मातंग
mātaṃga
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
नाग, मातंग (3.3.27) हाथी
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मातंग संज्ञा पुं॰ [सं॰ मातङ्ग]
१. हाथी ।
२. श्वपच । चांडाल । उ॰— मदमत्त यदपि मातंग संग । अति तदपि पतित पादन तरंग ।—केशव (शब्द॰) । विशेष— इस उदाहरण में श्लेष से यह शब्द दोनों अर्थों में प्रयुक्त है ।
३. एक ऋषि का नाम । विशेष— ये शिवरी के गुरु और मातंगी देवी के उपासक थे । ये मौन रहा करते थे; इसीलिये जिस पर्वत पर ये रहते थे, उसका नाम ऋष्यमूक पड़ गया था ।
४. अश्वत्थ ।
५. संवर्तक मेघ का एक नाम ।
६. पर्वतवासी किरात ।
७. एक नाग का नाम ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मातंग m. (fr. मतं-ग) an elephant, MBh.; Kāv. &c. (ifc. = the chief or best of its kind, Hariv.)
Ficus Religiosa, L.
(in astron.) N. of the 24th Yoga
a Caṇḍāla, man of the lowest rank, Daś.; Lalit.
a kind of Kirāta mountaineer, barbarian, Kathās.
N. of a serpent-demon, L.
of a Pratyeka-buddha, Lalit.
of the servant of the 7th and 24th Arhat of the present Avasarpiṇī, L.
of a writer on music, Ragh., Sch.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (806,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मातंगः [मतंगस्य मुनेरयं अण्] 1 An elephant; मातंगाः किमु वल्गितैः K. P. 7; Śi. 1. 64. --2 A man of the lowest caste, a Cāṇḍāla. --3 A Kirāta, a mountaineer or barbarian. --4 (At the end of comp.) Any thing the best of its kind; e. g. बलाहकमातंगः. --Comp. --दिवाकरः N. of a poet. --तक्रः a crocodile as large as an elephant; R. 13. 11.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0857-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मातङ्ग पुंस्त्री० मतङ्गस्य मुनेरयम् अण् । १ गजे अमरः । २ किरातजातिभेदे स्त्रियां ङीष् । ३ जैनभेदे पु० हेमच० । ४ दशमहाविद्याभेदे स्त्री ङीप् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4747,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मातङ्गः, पुं, (मतङ्गस्येदं । मतङ्गस्यापत्यं पुमान् वा । मतङ्ग + अण् ।) हस्ती । इत्यमरः । ३ । ३ । २१ ॥ (यथा, रामायणे । १ । ६ । २३ । “बिन्ध्यपर्व्वतजैर्मत्तैः पूर्णा हैमवतैरपि । मदान्वितैरतिवलैर्मातङ्गैः पर्व्वतोपमैः ॥”) अश्वत्थवृक्षः । किरातजातिविशेषः । इति तट्टीकायां मथुरेशः ॥ श्वपचः । इति मेदिनी । गे, ४७ ॥ (यथा, कथासरित्सागरे । ७३ । २ । “सुदूरमन्वगायातं कार्य्याय कृतसंविदम् । सख्या दुर्गपिशाचेन मातङ्गपतिना युतम् ॥”) अर्हदुपासकविशेषः । इति हेमचन्द्रः । ४ । २८३ ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-691-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "मातंग" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें