🕉️ 20 November 2026, Friday · 03:47:01 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

चांडाल
cāṃḍāla
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
चांडाल संज्ञा पुं॰ [सं॰ चाण्डाल] [स्त्री॰ चांड़ाली, चांडालिन]
१. अत्यंत नीच जाति । डोम । श्वपच । विशेष—मनु के अनुसार चांडाल शूद्र पिता और व्राह्मणी माता से उत्पन्न हैं और अत्यंत नीचमाने गए हैं । उनकी बस्ती ग्राम के बाहर होनी चाहिए, भीतर नहीं । इनके लिये सोने चाँदी आदि के बरतनों का व्यवहार निषिद्ध है । ये जूठे बरतनों में भोजन कर सकते हैं । चाँदी सोने के बरतनों को छोड़ और किसी वरतन में यदि चाँडाल भोजन करले तो वह किसी प्रकार शुद्ध नहीं हो सकता । कुत्ते, गदहे आदि पालना, मुरदे का कफन आदि लेना, तथा इधर उधरफिरना इनका व्यवसाय ठहाराया गया है । यज्ञ और किसी धर्मानुष्ठान के समय इनके दर्शन का निषेध हैं । इन्हें अपने हाथ से भिक्षा तक न देनी चाहिए, सेवकों के हाथ से दिलवानी चाहिए । रात्रि के समय इन्हें बस्ती में नहीं निकलना चाहिए । प्राचीन काल में अपराधियों का वध इन्हीं के द्गारा कराया जाता था । लावा- रिसों की दाह आदि क्रिया भी वही करते थे । पर्या॰—श्ववपच । प्लव । मातंग । दिवारकोति । जनंगम निषाद । श्वपाक । अतेवासी । पुव्कस । निष्क ।
२. कुकर्मीं, दुष्ट, दुरात्मा, क्रूर या निष्टुरमनुष्य । पतित मनुष्य ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चाण्डाल m. = चण्ड्˚ (Ved. Pāṇ. v, 4, 36, Vārtt. 1), VS. xxx, 21; ŚBr. xiv; Kauś.; Mn. &c.
the worst among (in comp. Mn. ix, 87; MBh. xii f.; gen. Cāṇ.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (392,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चांडालः (ली f.) [चंडाल एव स्वार्थे अण्] An out-cast; see चंडाल; चांडालः किमयं द्विजातिरथवा Bh. 3. 56; Ms. 3. 239; 4. 79; Y. 1. 93.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0489-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चाण्डाल पुंस्त्री चण्डाल एव स्वार्थे अण् । चण्डाल शब्दार्थे अमरः । स्त्रियां जातित्वात् ङीष् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2909,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चाण्डालः, पुं, (चण्डति कुप्यति सततमिति । “पति- चण्डिभ्यामालञ् ।” उणां १ । ११७ । इति आलञ् । यद्वा, चण्डाल + “कुलादिभ्योऽण्” यद्वा चण्डाल एवेति प्रज्ञादिभ्योऽण् ।) चण्डालः । इत्यमरः । २ । १० । १९ ॥ (यथा, मनुः । ४ । ७९ । “न संवसेच्च पतितैर्न चाण्डालैर्न पुक्वशैः ॥” कर्म्मदोषतो ब्राह्मणानामपि पारिभाषिकचाण्डा- लत्वम् । यथा, महाभारते । १२ । ७५ । “आह्वायका देवलका नक्षत्रग्रामयाजकाः । एते ब्राह्मणचाण्डाला महापथिकपञ्चमाः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-440-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "चांडाल" आता है (21)
चंडाल चांडाल । श्वपच । डोम । वि॰ दे॰ 'चांडाल'जलंगम चांडालपुक्कश चांडाल । विशेष—मनुस्मृति के अनुसार निषाद पुरुष और शुद्रा के गभ से और उ…बुक्कस चांडालश्वपाक दे॰ 'श्वपच' । चांडालजनंगम चांडालश्मशानपाल श्मशान का रक्षक, चांडालनिष्टय चांडालकटोल कड़वा । कटुमातंग हाथीजुंगित परित्यक्त । बहिष्कृतदिवाकीर्ति नापित । नाऊ । नाई । हज्जाम । विशेष—प्राचीन काल में नाइयों को केवल दिन …गवाशन गोमांस खानेवाला । गोभक्षीदिवाचर पक्षी । चिड़ियादिवसचर श्यामा पक्षीविशस्ता मार ड़ालनेवाला । हत्या करनेवालाअंतेवासी गुरु के समीप रहनेवाला । शिष्य । चेलाअंतावशायी ग्राम की सीमा के बाहर बसनेवालाश्मशानवासी महादेव । शिवअंत्यावसायी हिंदुओं की प्राचीन जातिव्यवस्था के अनुसार अत्यंत नीच जाति का व्यक्ति ।…अंतावसायी नाई । हज्जाम
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें