🕉️ 20 November 2026, Friday · 03:29:34 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

मातंगी
mātaṃgī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मातंगी संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. कश्यप की एक कन्या । विशेष— कहते हैं हाथी इसी से उत्पन्न हुए थे ।
२. तांत्रिकों के अनुसार दस महाविद्याओं में से नवीं महाविद्या ।
३. वशिष्ठ ऋषि की पत्नी का एक नाम (को॰) ।
४. श्वपच- कन्या । चांडाल की कन्या (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मातंगी f. See below.
मातंगी f. N. of the mythical mother of the elephant tribe, MBh.; R.
a Caṇḍāla or Kirāta woman, Kathās.
N. of a form of Durgā, Cat.
of one of the 10 Mahā-vidyās (q.v.), RTL. 188
of the mother of Vasiṣṭha, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (806,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मातङ्गी, स्त्री, (मतङ्गस्य मुनेरपत्यं स्त्री । मातङ्ग + अण् ङीष् ।) दशमहाविद्यान्तर्गतनवमविद्या । अथ मातङ्गीमन्त्रः । वामकेश्वरतन्त्रे । “अथ वक्ष्ये महादेवीं मातङ्गीं सर्व्वसिद्धिदाम् । अस्योपासनमात्रेण वाक्सिद्धिं लभते ध्रुवम् ॥ प्रणवञ्च ततो मायां कामबीजञ्च कूर्च्चकम् । मातङ्गी ङेयुता चास्त्रं वह्निजायावधिर्मनुः ॥ ऋषिः स्याद्दक्षिणामूर्त्तिर्विराट छब्दः प्रकी- र्त्तितम् । मातङ्गीदेवता देवी सर्व्वसिद्धिप्रदायिनी ॥ अङ्गन्यासकरन्यासौ कुर्य्यान्मन्त्री समाहितः । षड्दीर्घभाजा बीजेन प्रणवाद्येन कल्पयेत् ॥ षट्कोणाष्टदलं पद्मं लिखेद्यन्त्रं मनोरमम् । तत्र पूजा प्रकर्त्तव्या जवापुष्पेण मन्त्रवित् ॥ अष्टशक्तीश्चाष्टदले पूजयेत् सुसमाहितः । रतिः प्रीतिर्मनोभवा क्रिया श्रद्धा च शक्तयः ॥ अनङ्गकुसुमानङ्गमदना मदनालसा । इत्यष्टशक्तीः संपूज्य उपहारसमन्वितः ॥ ततो देवीं परां ध्यायेत् साधकः स्थिरमानसः ॥ श्यामाङ्गीं शशिशेखरां त्रिनयनां रत्नसिंहा- सनस्थिताम् । वैदैर्वाहुदण्डैरसिखेटकपाशाङ्कुशघराम् ॥ एवं ध्यात्वा महादेवीं गन्धपूष्पैर्मनोरमैः । नैवेद्यन्तु महादेव्यै पायसं शर्करान्वितम् ॥ पुरश्चरणकाले तु षट्सहस्रं मनुं जपेत् । तद्दशांशं हुनेदाज्यैः शर्करामधुभिः सह ॥ ब्रह्मवृक्षोद्भवैः काष्ठैः साधकः शक्तिभिः सह । एवं पुरष्क्रियां कृत्वा प्रयोगविधिमाचरेत् ॥ चतुष्पथे श्मशाने वा कलामध्ये च मान्त्रिकः । मत्स्यं मांसं पायसञ्च दद्याद्धूपञ्च गुग्गुलुम् ॥ रात्रियोगेन कर्त्तव्यं सदा पूर्णश्च साधक्ः । एवं प्रयोगमात्रेण कविता जायते ध्रुवम् ॥ अग्निस्तम्भं जलस्तम्भं वाक्स्तम्भं कारयेत् ध्रुवम् । मन्त्री जयति शत्रूंश्च तार्क्ष्यो भोगिकुलं यथा ॥ शास्त्रे वादे कवित्वे च बृहस्पतिरिवापरः । अनेनैव विधानेन मातङ्गी सिद्धिदायिनी ॥ नूनं तद्गृहमागत्य कुवेरैर्दीयते वसु । विना मत्स्यैर्विना मांसैर्नार्च्चयेत् परदेवताम् ॥” इति तन्त्रसारः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-691-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें