🕉️ 20 November 2026, Friday · 07:08:20 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

माधवः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

माधवः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

माधवः

अर्थ: विष्णुपक्षे माया लक्ष्मयाः धवः ष.त . " मधु की तरह मीठा

संस्कृत: विष्णुः, वैशाखमासः · पर्याय: विष्णु, नारायण, कृष्ण, वैकुण्ठ, विष्टरश्रवस्

व्युत्पत्ति: मधु + अण्, विष्णुपक्षे माया लक्ष्मयाः धवः ष.त . (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. माधव (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — माधव (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामाधवःमाधवौमाधवाः
द्वितीयामाधवम्माधवौमाधवान्
तृतीयामाधवेनमाधवाभ्याम्माधवैः
चतुर्थीमाधवायमाधवाभ्याम्माधवेभ्यः
पञ्चमीमाधवात् / माधवाद्माधवाभ्याम्माधवेभ्यः
षष्ठीमाधवस्यमाधवयोःमाधवानाम्
सप्तमीमाधवेमाधवयोःमाधवेषु
सम्बोधनहे माधवहे माधवौहे माधवाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — माधव
माधव
mādhava
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
वैशाख के (1.4.17) राध
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
माधव १ वि॰ [सं॰]
१. मधु जैसा । शहद के समान । मीठा ।
२. मधुनिर्मित ।
३. वसंत ऋतु संबंधी । बसंती [को॰] ।
माधव १ संज्ञा पुं॰
१. विष्णु भगवान् । नारायण ।
२. श्रीकृष्ण ।
३. वैशाख मास । उ॰— किसी गमन जनु दिननाथ उत्तर संग मधु माधव लिए ।—तुलसी ग्रं॰, पृ॰ ४८ ।
४. वसंत ऋतु ।
५. एक वृत्त का नाम जिसके प्रत्येक चरण में आठ जगण होते है । इसी का दूसरा नाम 'मुक्तहरा' है ।
३. एक राग जो भैरव राग के आठ पुत्रों में से एक माना जाता है ।
७. एक प्रकार का संकर राग जो मल्लार, विलावल और न ट नारायण को मिलाकर बनाय गया है ।
८. मधूक वृक्ष । महुआ ।
९. काला उर्द ।
१०. इंद्र (को॰) ।
११. परशुराम (को॰)
१२. यादव गण (को॰) ।
१३. सायणाचार्य के भाई का नाम । विशेष— ये १५वीं शती में थे । ऋग्वेद की टीका इन्होंने और सायण ने संयुक्त रूप में की थी । स्मृति के व्याख्याताओं में इनका स्थान प्रमुख है । इनके पिता का नाम मायण था । यौ॰—माधवद्रुम=मधूक । माधवन्दिन=आयुर्वेद का निदान- विपयक प्रसिद्ध ग्रंथ । माधववल्ली=माधवी । माधवश्री ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
माधव mf(ई)n. (fr. मधु; f(आ). only in माधवा [= मधव्या] तनूः, Pāṇ. iv, 4, 129, Sch.) relating to spring, vernal, Hariv.; Vikr.; Kathās.
belonging or peculiar to the descendants of Madhu i.e. the Yādavas, Hariv.
representing Kṛṣṇa (as a picture), Hcat.
माधव m. N. of the second month of spring (more usually called Vaiśākha, = April-May), TS. &c. &c. spring, Kāv.; Pañcar.
Bassia Latifolia, L.
Latifolia, L.
Phaseolus Mungo, L.
a son or descendant of Madhu, a man of the race of Yadu (sg. esp. N. of Kṛṣṇa-Viṣṇu or of Paraśu-rāma as an incarnation of this god; pl. the Yādavas or Vṛṣṇis), MBh.; R.; Hariv.; BhP.
N. of Śiva, Śivag.
of Indra, Pañcat.; Vet. (w.r. for वासव?)
of a son of the third Manu, Hariv.
of one of the 7 sages under Manu Bhautya, MārkP.
of the hero of Bhava-bhūti's drama Mālatī-mādhava
of various other men, Kathās.; Hit. &c.
of various scholars and poets (also with पण्डित, भट्ट, मिश्र, योगिन्, वैद्य, सरस्वती &c.; cf. माधवाचार्य)
माधव n. sweetness, L.
(also m.) a partic. intoxicating drink, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (808,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
माधव a. (वी f.) [मधु-अण्] 1 Honey-like sweet. --2 Made of honey. --3 Vernal, relating to the spring; सावज्ञेव मुखप्रसाधनविधौ श्रीमाधवी योषितां M. 3. 5. --4 Relating to the descendants of Madhu. --वः [माया लक्ष्म्या धवः] 1 N. of Kṛṣṇa; राधामाधवयोर्जयंति यमुनाकूले रहःकेलयः Gīt. 1; माधवे मा कुरु मानिनि मानमये 9. --2 he spring season, a friend of Cupid; स्मर पर्युत्सुक एष माधवः Ku. 4. 28; म माधवेनाभिमतेन सख्या (अनुप्रयातः) 3. 23. --3 The month called Vaiśākha; भास्करस्य मधुमाधवाविव R. 11. 7. --4 N. of Indra. --5 N. of Paraśurāma. --6 N. of the Yādavas (pl.); Śi. 16 52. --7 N. of a celebrated author, son of Māyaṇa and brother of Sāyaṇa and Bhoganātha, and supposed to have lived in the fifteenth century. He was a very reputed scholar, numerous important works being ascribed to him; he and Sāyaṇa are supposed to have jointly written the commentary on the Ṛgveda; श्रुतिस्मृतिसदाचारपालको माधवो बुध । स्मार्तं व्याख्याय सर्वार्थं द्विज र्थ श्रोत उद्यतः । J. N. V. --Comp. --उचित a kind of perfume (कक्कंल) --वल्ली = माधवी q. v. --श्री vernal beauty.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0859-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
माधव पु० माया धवः । १ नारायणे । मधु + स्वार्थे अण् । २ वसन्ते विश्वः “स माधवेनाभिमतेन सख्या” कुमारः । मधुने पुष्परसाय मद्याय वा हितः अण् । ३ वैशाखे मासि तस्य बहुपुष्पवत्त्वाम् तद्धित्वम् । ४ मधूकवृक्षे तत् पुष्पेण हि मद्यसम्भवः । ५ कृष्णमुद्गे च राजनि० । मधु बाहुल्येनास्त्यस्याः अण् ६ वासन्तीलतायाम् स्त्री ङीप् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4748,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
माधवः, पुं, (यदुपुत्त्रस्य मधोरपत्यं पुमान् । इति मधु + अण् । मा लक्ष्मीस्तस्याः धवः । माया विद्याया धव इति वा ।) विष्णुः । तस्य व्युत्पत्ति- र्यथा, -- “मा च ब्रह्मस्वरूपा या मूलप्रकृतिरीश्वरी । [] नारायणीति विख्याता विष्णुमाया सनातनी ॥ महालक्ष्मीस्वरूपा च वेदमाता सरस्वती । राधा वसुन्धरा गङ्गा तासां स्वामी च माधवः ॥” इति ब्रह्मवैवर्त्ते श्रीकृष्णजन्मखण्डे ११० अध्यायः ॥ (यथा, महाभारते । ५ । ७० । ४ । “मौनाद्ध्यानाच्च योगाच्च विद्धि भारत ! माधवम् ।”) तन्नाममाहात्म्यं यथा, -- ओमित्येकाक्षरे मन्त्रे स्थितः सर्व्वगतो हरिः । माधवायेति वै नाम धर्म्मकामार्थमोक्षदम् ॥” इति वह्रिपुराणम् ॥ (मधोर्वसन्तस्यायम् मधूनि मधुमन्ति कुसुमानि अस्मिन् वा । मधु + “मधोर्ञ च ।” ४ । ४ । १२९ । इति ञः ।) वैशाखमासः । इत्यमरः । १ । ४ । १६ ॥ (यथा, मार्कण्डेये । ११७ । २७ । “स तेन सख्या सहितो जगामाम्रवणं वनम् । पत्नीभिः स समं रन्तुं माधवे मासि पार्थिव ! ॥” (मधु + स्वार्थे अण् ।) वसन्तः । इति विश्वः ॥ (यथा, सुश्रुते । १ । १९ । ९ । “मधुमाधवौ वसन्तः ।” “माधवप्रथमे मासि नभस्यप्रथमे पुनः ॥” इति चरके सूत्रस्थाने सप्तमेऽध्याये ॥ “माधवनभस्यसहस्यानां यथासंख्यं वैशाख- भाद्रपौषाणां सुश्रुतेऽभिहितत्वात् तेषां प्रथमे- ऽग्रेऽग्रवर्त्तिनि मासि चैत्रादौ विषय इति निष्कर्षः । इति चरकटीकाकृदभिप्रायः ॥) मधुकवृक्षः । कृष्णमुद्गः । इति राजनिर्घण्टः ॥ (भौत्यमन्वन्तरीयसप्तर्षीणामन्यतम ऋषि- विशेषः । यथा, मार्कण्डेये । १०० । ३१ । “अग्नीध्रश्चाग्निबाहुश्च शुचिर्मुक्तोऽथ माधवः । शुक्रोऽजितश्च सप्तैते तदा सप्तर्षयः स्मृताः ॥” सायनाचार्य्यस्य भ्राता । यथा, सायनकृतधातु- वृत्तौ । इति पूर्व्वदक्षिणपश्चिमसमुद्राधीश्वर- कम्पराजसुतसङ्गमराजमहामन्त्रिणा सायन- पुत्त्रेण माधवसहोदरेण सायनाचार्य्येण विर- चिता माधवीया धातुवृत्तिः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-697-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "माधव" आता है (4)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
माधवःमाधव (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

माधवः 📚 ➤ विष्णुपक्षे माया लक्ष्मयाः धवः ष.त . " मधु की तरह मीठा
संस्कृत: विष्णुः, वैशाखमासः · पर्याय: विष्णु, नारायण, कृष्ण, वैकुण्ठ, विष्टरश्रवस्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
माधव 📚मधु जैसा । शहद के समान । मीठा🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
माधव
विष्णु के नाम (१.१.१९) — विष्णु, नारायण, कृष्ण, वैकुण्ठ, विष्टरश्रवा, दामोदर, हृषीकेश, केशव

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • माधवः: मधु + अण्, विष्णुपक्षे माया लक्ष्मयाः धवः ष.त . (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें