🕉️ 22 November 2026, Sunday · 08:11:11 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

मार्जः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

मार्जः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

मार्जः

अर्थ: स्वच्छ करना, धोना, पवित्र होना, अलंकृत करना

संस्कृत: शौचालङ्कारयोः

अंग्रेज़ी: to cleanse, to purify, to to decorate

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. मृज् धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  2. मार्ज (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — मृज् (चुरादिगण) · अर्थ: स्वच्छ करना, धोना, पवित्र होना, अलंकृत करना (शौचालङ्कारयोः)

लङ् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअमार्जत् / अमार्जद् / अमार्जयत् / अमार्जयद्अमार्जताम् / अमार्जयताम्अमार्जन् / अमार्जयन्
मध्यमअमार्जः / अमार्जयःअमार्जतम् / अमार्जयतम्अमार्जत / अमार्जयत
उत्तमअमार्जम् / अमार्जयम्अमार्जयाव / अमार्जावअमार्जयाम / अमार्जाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: मार्जति · लट् (आत्मने.): मार्जयते · लिट्: ममार्ज · लिट् (आत्मने.): मार्जयाञ्चक्रे · लुट्: मार्जयिता · लुट् (आत्मने.): मार्जयिता · लृट्: मार्क्ष्यति · लृट् (आत्मने.): मार्जयिष्यते · लोट्: मार्जतात् · लोट् (आत्मने.): मार्जयताम् · लङ्: अमार्जत् · लङ् (आत्मने.): अमार्जयत · विधिलिङ्: मार्जयेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): मार्जयेत · आशीर्लिङ्: मार्ज्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): मार्जयिषीष्ट · लुङ्: अममार्जत् · लुङ् (आत्मने.): अममार्जत · लृङ्: अमार्क्ष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अमार्जयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: मार्जन · ण्वुल्: मार्जकः · तृच्: मार्ष्टा · यत्: मार्ज्यः · ण्यत्: मार्ज्यः · तव्य: मार्ष्टव्यः · अनीयर्: मार्जनीयः · क्त: मृष्टः · क्तवतु: मृष्टवान् · शतृ: मार्जन् · स्य-शतृ: मार्क्ष्यन् · शानच्: मार्जयमानः · क्त्वा: मृष्ट्वा · ल्यप्: प्रमृज्य · तुमुन्: मार्ष्टुम् · णमुल्: मार्जम् · घञ्: मार्गः · क्तिन्: मृष्टि · क्वसु: ममृज्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — मृज्
मृज्
mṛj
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. मृज् (cf. √ मर्ज्, मार्ज् and मृश्) cl. 2. P. मार्ष्टि (Ved. also Ā. मृष्टे and cl. 6. P. Ā. मृजति, ˚ते, 3. pl. मृञ्जत, RV.; Pot. मृञ्ज्यात्, ŚBr.; cl. 1. P. A. मार्जति, ˚ते, MBh.; pf. ममार्ज, ममृजे, AV. &c.; 3. pl. ममार्जुः, MBh.; मामृजुः, RV.; Ā. मामृजे, ˚जीत, ib.; aor. अमृक्षत्, ˚षत, RV.; MBh.; अमार्क्षीत् and अमार्जीत्, Br.; fut. म्रष्टा, Br.; मार्ष्टा or मार्जिता Gr.; म्रक्ष्यते or मार्क्ष्यते, Br. &c.; मार्जिष्यति Gr.; inf. मर्ष्टुम्, मार्ष्टुम् and मार्जितुम्, MBh. &c.; ind.p. मृष्ट्वा, AV.; -मृज्य, AV.; -मार्ज्य, Kāv.), to wipe, rub, cleanse, polish, clean, purify, embellish, adorn (Ā. also ‘one's self’), RV. &c. &c.; to make smooth, curry (e.g. a horse or other animal), RV.; to stroke, R.; to wipe off or out, remove, destroy, MBh.; Kāv. &c.; to wipe off or transfer (impurity, debt &c.) from one's self upon (loc.), AV.; to carry away, win, RV. i, 174, 4; (मार्ष्टि), to go, Naigh. ii, 14 (Nir. xiii, 3) : Caus. or cl. 10. मर्जयति, ˚ते (Ved., मार्जयति, ˚ते, Br. &c.; aor. अममार्जत् Gr.; अमीमृजन्त, Br.; Pass. मार्जते, Kāv.), to wipe, rub, cleanse, purify, adorn, RV. &c. &c. ; to wipe off, remove, destroy, Yājñ.; Bhartṛ.; (मर्जयते), to move about, roam, RV. vii, 39, 3 (Sāy.) : Desid. मिमार्जिषति and मिमृक्षति Gr.: Intens. मर्मृजीति (˚ज्म, ˚जन्त, p. ˚जान), मर्मृज्यते, RV.; AV.; मरीमृज्यते, Br.; मर्मार्ष्टि Gr.; to rub or wipe off, clean, purify (A. also ‘one's self’).
मृज् [cf. Gk. ὀ-μόργνυμι, ἀ-μέργω, ἀ-μέλγω; Lat. mulgere; Slav. mlěsti; Lith. mìlsti; Germ., melken, Milch; Eng. milk.]
2. मृज् (ifc.) See धर्म-मृज्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (829,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मृज् {vI.v} {c1c} P. (मार्जति) To sound. {vII.v} {c2c} P., {c10c} U. (मार्ष्टि, मार्जयति ते, ममार्जं मार्जयांचकार-चक्रे, अमार्जित्-अमार्क्षीत्, अममार्जत्-त मार्जिष्यति, मार्क्ष्यति, मार्जयिष्यति-ते, मार्जितुं-मार्ष्टुं, मार्जयितुं, मृष्ट, मर्जित desid. मिमृक्षति or मिमार्जिषति) 1 To wipe or wash off, cleanse, clean, sweep clean (fig. also); स्वेदलवान्ममार्ज Śi. 3. 79, दोषप्रवादममृजत् 5. 28. --2 To rub, stroke. --3 To make smooth, curry (as a horse). --4 To dock, adorn. --5 [] To purify, wash with water, sharpen; ललु खड्गान् ममार्जुश्च ममृजुश्च परश्वधान् Bk. 14. 92 (शुद्धान् चक्रुः or शोधितवंतः).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0876-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
मार्जःमृज् धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे) 📚
अन्य सम्भावना: मार्ज (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

मार्जः 📚 ➤ स्वच्छ करना, धोना, पवित्र होना, अलंकृत करना
संस्कृत: शौचालङ्कारयोः

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
मृज् 📚(cf. √ मर्ज्, मार्ज् and मृश्) cl. 2. P. मार्ष्टि (Ved. also Ā. मृष्ट…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें