🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:40:14 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

माल्य

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

माल्य

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

माल्य

अर्थ: हार के उपयुक्त या हार से संबद्ध

संस्कृत: मूर्ध्निधृतकुसुमावलिः · पर्याय: माला, स्रज्

व्युत्पत्ति: माल्य-ल्यम्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. माल्य (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. अव्यय — मल् + णिच्+ल्यप् (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके) — प्रेरणार्थक (णिजन्त))
  3. माल्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — माल्य (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामाल्यम्माल्येमाल्यानि
द्वितीयामाल्यम्माल्येमाल्यानि
तृतीयामाल्येनमाल्याभ्याम्माल्यैः
चतुर्थीमाल्यायमाल्याभ्याम्माल्येभ्यः
पञ्चमीमाल्यात् / माल्याद्माल्याभ्याम्माल्येभ्यः
षष्ठीमाल्यस्यमाल्ययोःमाल्यानाम्
सप्तमीमाल्येमाल्ययोःमाल्येषु
सम्बोधनहे माल्यहे माल्येहे माल्यानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — माल्य
माल्य
mālya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
सिर पर पहनी माला (2.6.136) माला · स्रज्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
माल्य संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. फूल ।
२. माला ।
३. वह माला जो सिर पर धारण की जाय ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
माल्य m. patr. PañcavBr. (also pl. Saṃskārak.)
माल्य n. a wreath, garland, chaplet, GṛŚrS.; Up.; Mn. &c.
a flower, L.
माल्य mfn. relating to a garland, W.
माल्य &c. See col. 1.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (814,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
माल्य a. [मालायै हितं यत्] Proper for or relating to a garland. --ल्यं 1 A garland, wreath; माल्येन तां निर्वचनं जघान Ku. 7. 19; Ki. 1. 21. --2 A flower; Bg. 11. 11; Ms. 4. 72. --3 A chaplet or garland worn on the head. --Comp. --आपणः a flowermarket. --जीवकः a florist, garlandmaker. --पुष्पः a kind of hemp. --वृत्तिः a florist.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0863-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
माल्य न० मालायै हितं यत् । १ पुष्पे । स्वार्थे ष्यञ् । २ पुष्पमालायाम् । ३ मूर्द्धिस्थायां पुष्पमालायाञ्च अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4752,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
माल्यं, क्ली, (मालेव । माला + चतुर्व्वर्णादित्वात् ष्यञ् ।) पुष्पम् । पुष्पस्रक् । इति मेदिनी । ये, ४५ ॥ पुष्पार्थकमाल्यशब्दस्य प्रयीगो यथा, “यथा चाल्पेन माल्येन वासितं तिलसर्षपम् । न मुञ्चति स्वकं गग्धं तद्वत् सूक्ष्मस्य दर्शनम् ॥” इति महाभारते मोक्षधर्म्मे १०५ अध्यायः ॥ मूर्द्ध्व्नि न्यस्तपुष्पदाम । इत्यमरः । २ । ७ । १३५ ॥ अस्य पर्य्यायादिर्मालाशब्दे द्रष्टव्यः ॥ * ॥ (पुष्पस्रगर्थे गुणा यथा, -- “वृष्यं सौगन्ध्यमायुष्यं काम्यं पुष्टिबलप्रदम् । सौमनस्यमलक्ष्मीघ्नं गन्धमाल्यनिषेवणम् ॥” इति चरके सूत्रस्थाने पञ्चमेऽध्याये ॥) माल्यदानफलं यथा, -- “गन्धमाल्यैरलङ्कारैस्तुष्टा हृष्टाश्च नित्यशः । गन्धमाल्यप्रदा ये तु दाननिश्चयतत्पराः ॥ धर्म्मज्ञाः सत्यशीलाश्च सर्व्वदुःखविवर्ज्जिताः । सुचिरं दैवतैः सार्द्धं क्रीडन्ति हि महामुने ! ॥” इति वह्निपुराणम् ॥ अपि च । नारसिंहे । “जातीपुष्पसहस्रेण यच्छेन्मालां सुशोभनाम् । वैष्णवो विधिवद्भक्त्या तस्य पुण्यफलं शृणु ॥ कल्पकोटिसहस्राणि कल्पकोटिशतानि च । वसेद्बिष्णुपुरे श्रीमान् विष्णुतुल्यपराक्रमः ॥ जातीपुष्पकृतां मालां कर्पूरपटवासिताम् । निवेद्य देवदेवाय यत्फलं प्राप्नुयान्नरः । न तद्बर्णयितु शक्यमपि वर्षशतैरपि ॥ स्कान्दे । मालतीकलिकामालामीषद्विकसितां हरेः । [] दत्त्वा शिरसि विप्रेन्द्र ! वाजिमेधफलं लभेत् ॥ तत्रैव । मालतीमालया विष्णुः पूजितो येन कार्त्तिके । पापाक्षरकृतां मालां पटात् सौरिः प्रमार्ज्जति ॥ सौरिर्यमः । विष्णुरहस्ये । स्वर्णलक्षाधिकं पुष्पं माला कोटिगुणाधिका ॥ इति श्रीहरिभक्तिविलासे ७ विलासः ॥ * ॥ माल्यगलस्य बहिर्गमननिषेधो यथा, -- “बहिर्माल्यं बहिर्गन्धं भार्य्यया सह भोजनम् । विसृज्य वादं कृत्वा वा प्रवेशञ्च विवर्जयेत् ॥” इति कूर्म्मपुराणे उपविभागे १५ जध्यायः ॥ * ॥ स्वयं माल्यापकर्षणनिषेधो यथा, -- “नाश्नीयात् सन्धिवेलायां न गच्छेन्नापि संवि- शेत् । न चैव प्रलिखेद्भूमिं नात्मनोपहरेत् स्रजम् ॥” इति मानवे ४ अध्यायः ॥ न च मालां धृतां स्वयमेवापनयेत् । अर्था- दन्येनापनयेदित्युक्तम् । इति कुल्लूकभट्टः ॥ * ॥ केशवाह्ये माल्यधारणनिषेधो यथा, -- “नहि गर्ह्यकथां कुर्य्यात् बहिर्माल्यं न धार- येत् । गवाञ्च यानं पृष्ठेन सर्व्वथैव विगर्हितम् ॥” इति च मानवे ४ अध्यायः ॥ केशकलापाद्वहिर्माल्यं न धारयेदिति कुल्लूक- भट्टः ॥ * ॥ स्वयं माल्यधारणनिषेधो यथा, -- “स्वयं माल्यं स्वयं पुष्पं स्वयं घृष्टञ्च चन्दनम् । नापितस्य गृहे क्षौरं शक्रादपि हरेत् श्रियम् ॥ इति कर्म्मलोचनम् ॥ * ॥ माल्यचन्दनदानविधिर्यथा, -- “आमन्त्रयित्वा यो विप्रान् गन्धमाल्यैश्च मानवः । तर्पयेच्छ्रद्धया युक्तः स मामर्च्चयते सदा ॥” इति वह्निपुराणम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-717-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "माल्य" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
माल्यमाल्य (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: मल् + ण्यत्)
अन्य सम्भावना: अव्यय — मल् + णिच्+ल्यप् (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके) — प्रेरणार्थक (णिजन्त)) | माल्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

माल्य 📚 ➤ हार के उपयुक्त या हार से संबद्ध
संस्कृत: मूर्ध्निधृतकुसुमावलिः · पर्याय: माला, स्रज्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
माल्य 📚फूल🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
माल्य

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • माल्य: मल् + ण्यत् — विध्यर्थक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें