🕉️ 20 November 2026, Friday · 11:56:44 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

मिलाई

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

मिला+ई

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

मिला

अर्थ: एकत्र लाना, इकट्ठे होना, सम्मेलन बुलाना

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. मिल् (पुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — मिल् (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामिल्मिलौमिलः
द्वितीयामिलम्मिलौमिलः
तृतीयामिलामिल्भ्याम्मिल्भिः
चतुर्थीमिलेमिल्भ्याम्मिल्भ्यः
पञ्चमीमिलःमिल्भ्याम्मिल्भ्यः
षष्ठीमिलःमिलोःमिलाम्
सप्तमीमिलिमिलोःमिल्ट्सु / मिल्ठ्सु / मिल्सु
सम्बोधनहे मिल्हे मिलौहे मिलः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

ई

अर्थ: खिन्नता

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्ययम्
  2. इ (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  3. इ (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन

अव्यय — इसके रूप विभक्ति/वचन से नहीं बदलते।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — मिल्
मिल्
mil
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मिल् cl. 6. P. Ā. (Dhātup. xxviii, 71; 135; but cf. Vām. v, 2, 2) मिलति, ˚ते (pf. मिमिलुः, Kāv.; fut. मिलिष्यति, Br.; aor. अमेलीत्, अमेलिष्ट Gr.; ind.p. मिलित्वा and -मिल्य, Kathās. &c.), to meet (as friends or foes), encounter, join, fall in with (instr. with or without सह; dat. gen., or loc.), come together, assemble, concur, Kāv.; Kathās.; Rājat. &c.: Caus. मेलयति (or मेलापयति; cf. मेलापक), to cause any one to meet any one else (gen.), bring together, assemble, Kathās.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (817,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मिल् {c6c} U. (मिलति-ते, generally मिलति; मिलित) 1 To join, be united [] with, accompany; रुमण्वतो मिलितः Ratn. 4. --2 To come or meet together, meet, gather, assemble; येचान्ये सुहृदः ममृद्धिसमये द्रव्याभिलाषाकुलास्ते सर्वत्र मिलंति H. 1. 210; याताः किं न मिलंति Amaru. 10; मिलितशिलीमुख &c. Gīt. 1; स पात्रंसमितोऽन्यत्र भोजनान्मिलितो न यः Trik. --3 To be mixed or united with, come in contact with; मिलिति तव तोयैर्मृगमदः G. L. 7. --4 To meet or encounter (as in fighting); close, close with. --5 To come to pass, happen. --6 To embrace, clasp. --7 To concur. --8 To find, fall in with --Caus. (मेलयति-ते) To bring together, assemble, convene.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0866-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
मिलामिल् (पुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन 📚
ईअव्ययम् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

मिला 📚 ➤ एकत्र लाना, इकट्ठे होना, सम्मेलन बुलाना

ई 📚 ➤ खिन्नता

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
मिल् 📚cl. 6. P. Ā. (Dhātup. xxviii, 71; 135; but cf. Vām. v, 2, 2) मिलति, ˚त…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें