🕉️ 22 November 2026, Sunday · 04:19:05 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

मिलौनी

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

मिल+औनि+इ

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

मिल

अर्थ: मिलना, संयुक्त होना, जुड़ना

संस्कृत: श्लेषणे

अंग्रेज़ी: to join, to unite, to meet

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. मिल् धातु (तुदादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — मिल् (तुदादिगण) · अर्थ: मिलना, संयुक्त होना, जुड़ना (श्लेषणे)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथममिलतात् / मिलताद् / मिलतुमिलताम्मिलन्तु
मध्यममिल / मिलतात् / मिलताद्मिलतम्मिलत
उत्तममिलानिमिलावमिलाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: मिलति · लिट्: मिमेल · लुट्: मेलिता · लृट्: मेलिष्यति · लोट्: मिलतात् · लङ्: अमिलत् · विधिलिङ्: मिलेत् · आशीर्लिङ्: मिल्यात् · लुङ्: अमेलीत् · लृङ्: अमेलिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: मेलन · ण्वुल्: मेलकः · तृच्: मेलिता · ण्यत्: मेल्यः · तव्य: मेलितव्यः · अनीयर्: मेलनीयः · क्त: मिलितः · क्तवतु: मिलितवान् · शतृ: मिलन् · स्य-शतृ: मेलिष्यन् · क्त्वा: मिलित्वा · ल्यप्: प्रमिल्य · तुमुन्: मेलितुम् · णमुल्: मेलम् · घञ्: मेलः · क्तिन्: मिल्ति · क्वसु: मिमिल्वान्

औनि

अर्थ: कम करना, घटाना, संक्षेप करना

संस्कृत: परिहाणे

अंग्रेज़ी: to reduce, to shorten

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. ऊन धातु (चुरादिगण, आत्मनेपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — ऊन (चुरादिगण) · अर्थ: कम करना, घटाना, संक्षेप करना (परिहाणे)

लुङ् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमऔननतऔननेताम्औननन्त
मध्यमऔननथाःऔननेथाम्औननध्वम्
उत्तमऔननेऔननावहिऔननामहि

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: ऊनयति · लट् (आत्मने.): ऊनयते · लिट्: ऊनयाञ्चकार · लिट् (आत्मने.): ऊनयाञ्चक्रे · लुट्: ऊनयिता · लुट् (आत्मने.): ऊनयिता · लृट्: ऊनयिष्यति · लृट् (आत्मने.): ऊनयिष्यते · लोट्: ऊनयतात् · लोट् (आत्मने.): ऊनयताम् · लङ्: औनयत् · लङ् (आत्मने.): औनयत · विधिलिङ्: ऊनयेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): ऊनयेत · आशीर्लिङ्: ऊन्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): ऊनयिषीष्ट · लुङ्: औननत् · लुङ् (आत्मने.): औननत · लृङ्: औनयिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): औनयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: ऊनन · ण्वुल्: ऊनकः · तृच्: ऊनयिता · यत्: ऊन्यः · तव्य: ऊनयितव्यः · अनीयर्: ऊननीयः · क्त: ऊनितः · क्तवतु: ऊनितवान् · शतृ: ऊनयन् · स्य-शतृ: ऊनयिष्यन् · शानच्: ऊनयमानः · क्त्वा: ऊनयित्वा · ल्यप्: प्रोन्य · तुमुन्: ऊनयितुम् · णमुल्: ऊनम् · क्तिन्: ऊन्ति · क्वसु: ऊनयाम्बभूवान्

इ

अर्थ: क्रोध

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्ययम्

अव्यय — इसके रूप विभक्ति/वचन से नहीं बदलते।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — मिल्
मिल्
mil
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मिल् cl. 6. P. Ā. (Dhātup. xxviii, 71; 135; but cf. Vām. v, 2, 2) मिलति, ˚ते (pf. मिमिलुः, Kāv.; fut. मिलिष्यति, Br.; aor. अमेलीत्, अमेलिष्ट Gr.; ind.p. मिलित्वा and -मिल्य, Kathās. &c.), to meet (as friends or foes), encounter, join, fall in with (instr. with or without सह; dat. gen., or loc.), come together, assemble, concur, Kāv.; Kathās.; Rājat. &c.: Caus. मेलयति (or मेलापयति; cf. मेलापक), to cause any one to meet any one else (gen.), bring together, assemble, Kathās.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (817,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मिल् {c6c} U. (मिलति-ते, generally मिलति; मिलित) 1 To join, be united [] with, accompany; रुमण्वतो मिलितः Ratn. 4. --2 To come or meet together, meet, gather, assemble; येचान्ये सुहृदः ममृद्धिसमये द्रव्याभिलाषाकुलास्ते सर्वत्र मिलंति H. 1. 210; याताः किं न मिलंति Amaru. 10; मिलितशिलीमुख &c. Gīt. 1; स पात्रंसमितोऽन्यत्र भोजनान्मिलितो न यः Trik. --3 To be mixed or united with, come in contact with; मिलिति तव तोयैर्मृगमदः G. L. 7. --4 To meet or encounter (as in fighting); close, close with. --5 To come to pass, happen. --6 To embrace, clasp. --7 To concur. --8 To find, fall in with --Caus. (मेलयति-ते) To bring together, assemble, convene.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0866-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
मिलमिल् धातु (तुदादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
औनिऊन धातु (चुरादिगण, आत्मनेपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे 📚
इअव्ययम् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

मिल 📚 ➤ मिलना, संयुक्त होना, जुड़ना
संस्कृत: श्लेषणे

औनि 📚 ➤ कम करना, घटाना, संक्षेप करना
संस्कृत: परिहाणे

इ 📚 ➤ क्रोध

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
मिल् 📚cl. 6. P. Ā. (Dhātup. xxviii, 71; 135; but cf. Vām. v, 2, 2) मिलति, ˚त…🔵🟣
ऊन् 📚सीधा मूल रूप नहीं मिला — 📚 छूकर निकटतम शब्द देखें

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
मिलौनीमिल + औनिवृद्धि वृद्धिरेचि (६.१.८८)
मिलौनीऔनि + इदीर्घ अकः सवर्णे दीर्घः (६.१.१०१)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬