🕉️ 21 November 2026, Saturday · 05:46:29 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

मीतीफल

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

मीती+फल

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

मीती

अर्थ: विनिमय करना, सुपुर्द करना (भाववाचक स्त्रीलिङ्ग कृदन्त)

संस्कृत: प्रणिदाने

अंग्रेज़ी: to exchange, to handover

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. मीति (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन · कृदन्त: मे + क्तिन्
  2. मीति (स्त्री.) — सम्बोधन, द्विवचन · कृदन्त: मे + क्तिन्
  3. मीति (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन · कृदन्त: मे + क्तिन्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — मीति (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामीतिःमीतीमीतयः
द्वितीयामीतिम्मीतीमीतीः
तृतीयामीत्यामीतिभ्याम्मीतिभिः
चतुर्थीमीतये / मीत्यैमीतिभ्याम्मीतिभ्यः
पञ्चमीमीतेः / मीत्याःमीतिभ्याम्मीतिभ्यः
षष्ठीमीतेः / मीत्याःमीत्योःमीतीनाम्
सप्तमीमीतौ / मीत्याम्मीत्योःमीतिषु
सम्बोधनहे मीतेहे मीतीहे मीतयः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — मे (भ्वादिगण) · अर्थ: विनिमय करना, सुपुर्द करना (प्रणिदाने)

लट् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथममयतेमयेतेमयन्ते
मध्यममयसेमयेथेमयध्वे
उत्तममयेमयावहेमयामहे

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): मयते · लिट् (आत्मने.): ममे · लुट् (आत्मने.): माता · लृट् (आत्मने.): मास्यते · लोट् (आत्मने.): मयताम् · लङ् (आत्मने.): अमयत · विधिलिङ् (आत्मने.): मयेत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): मासीष्ट · लुङ् (आत्मने.): अमास्त · लृङ् (आत्मने.): अमास्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: मान · ण्वुल्: मायकः · तृच्: माता · यत्: मेयः · तव्य: मातव्यः · अनीयर्: मानीयः · क्त: मीतः · क्तवतु: मीतवान् · शानच्: मयमानः · क्त्वा: मीत्वा · ल्यप्: प्रमित्य · तुमुन्: मातुम् · णमुल्: मायम् · घञ्: मायः · क्तिन्: मीति · क्वसु: ममिवान्

फल

अर्थ: विकसना, फल लग जाना

संस्कृत: विशरणे

अंग्रेज़ी: to blossom, to bear fruits

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. फल् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. फल (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — फल् (भ्वादिगण) · अर्थ: विकसना, फल लग जाना (विशरणे)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमफलतात् / फलताद् / फलतुफलताम्फलन्तु
मध्यमफल / फलतात् / फलताद्फलतम्फलत
उत्तमफलानिफलावफलाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: फलति · लिट्: पफाल · लुट्: फलिता · लृट्: फलिष्यति · लोट्: फलतात् · लङ्: अफलत् · विधिलिङ्: फलेत् · आशीर्लिङ्: फल्यात् · लुङ्: अफालीत् · लृङ्: अफलिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: फलन · ण्वुल्: फालकः · तृच्: फलिता · ण्यत्: फाल्यः · तव्य: फलितव्यः · अनीयर्: फलनीयः · क्त: फुल्लः · क्तवतु: फुल्लवान् · शतृ: फलन् · स्य-शतृ: फलिष्यन् · क्त्वा: फलित्वा · ल्यप्: प्रफल्य · तुमुन्: फलितुम् · णमुल्: फालम् · घञ्: फालः · क्तिन्: फल्ति · क्वसु: फेलिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — मिति
मिति
miti
ⓘ "मीति" ठीक इसी रूप में नहीं मिला — निकटतम शब्द दिखाया गया है। अन्य निकट रूप: मिती, मृति
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मिति संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. मान । परिमाण । उ॰—गारुड़िय ग्रह्मौ अंमृत मितिय विषम विष्ष मल उत्तरै ।—पृ॰ रा॰, ६१ । १५५८ ।
२. सीमा । हद । मान मानतिति । उ॰—रामकथा कै मिति जग नाहीं । असि प्रतीति तिन्हके मन माहीं ।—मानस, १ ।३३ ।
३. काल की अवधि । दिया हुआ वक्त । मुहा॰—मिति पूजना = आयु के दिन पूरा होना । दे॰ मिती ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. मिति f. (for 2. See p. 816, col. 1) fixing, erecting, establishing, RV.
2. मिति f. (for 1. See p. 815, col. 3) measuring, measure, weight, VarBṛS.; ŚārṅgS.
accurate knowledge, evidence, MāṇḍUp.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (815,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मितिः f. [मा-मि-क्तिन्] 1 Measuring, a measure, weight. --2 Accurate knowledge. --3 Proof, evidence. --4 Determination.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0865-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मिति स्त्री मा--मि--वा क्तिन् । १ ज्ञाने, २ माने, ३ अवच्छेदे, ४ विक्षेपे च । ज्ञानमात्रस्य मितिमातृमेयविषयकत्वमिति गुरवः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4753,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मितिः, स्त्री, (मीयते इति । मा + भावे क्तिन् ।) मानम् । विज्ञानम् । अवच्छेदः । इति शब्द- रत्नावली ॥ (यथा, कुसुमाञ्जलौ । ४६ । ४ । “मितिः सम्यक् परिच्छित्तिः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-722-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "मीति" आता है (4)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
मीतीमीति (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन · कृदन्त: मे + क्तिन् 📚
अन्य सम्भावना: मीति (स्त्री.) — सम्बोधन, द्विवचन · कृदन्त: मे + क्तिन् | मीति (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन · कृदन्त: मे + क्तिन्
फलफल् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: फल (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

मीती 📚 ➤ विनिमय करना, सुपुर्द करना (भाववाचक स्त्रीलिङ्ग कृदन्त)
संस्कृत: प्रणिदाने

फल 📚 ➤ विकसना, फल लग जाना
संस्कृत: विशरणे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
मीति 📚सीधा मूल रूप नहीं मिला — 📚 छूकर निकटतम शब्द देखें
फल् 📚cl. 1. P. (Dhātup. xv, 9) फलति (ep. also Ā. ˚ते; pf. पफाल, MBh., 3. pl…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • मीती: मे + क्तिन् — भाववाचक स्त्रीलिङ्ग कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.३ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें