🕉️ 20 November 2026, Friday · 08:19:10 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

मीलित

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

मीलित

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

मीलित

अर्थ: बन्द, मुंदा हुआ

संस्कृत: निमेषणे

अंग्रेज़ी: to blink, to wink

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. मीलित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: मील् + क्त
  2. मीलित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: मील् + क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — मीलित (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामीलितःमीलितौमीलिताः
द्वितीयामीलितम्मीलितौमीलितान्
तृतीयामीलितेनमीलिताभ्याम्मीलितैः
चतुर्थीमीलितायमीलिताभ्याम्मीलितेभ्यः
पञ्चमीमीलितात् / मीलिताद्मीलिताभ्याम्मीलितेभ्यः
षष्ठीमीलितस्यमीलितयोःमीलितानाम्
सप्तमीमीलितेमीलितयोःमीलितेषु
सम्बोधनहे मीलितहे मीलितौहे मीलिताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — मील् (भ्वादिगण) · अर्थ: आँखे मूदना, पलक मारना (निमेषणे)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथममीलतिमीलतःमीलन्ति
मध्यममीलसिमीलथःमीलथ
उत्तममीलामिमीलावःमीलामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: मीलति · लिट्: मिमील · लुट्: मीलिता · लृट्: मीलिष्यति · लोट्: मीलतात् · लङ्: अमीलत् · विधिलिङ्: मीलेत् · आशीर्लिङ्: मील्यात् · लुङ्: अमीलीत् · लृङ्: अमीलिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: मीलन · ण्वुल्: मीलकः · तृच्: मीलिता · ण्यत्: मील्यः · तव्य: मीलितव्यः · अनीयर्: मीलनीयः · क्त: मीलितः · क्तवतु: मीलितवान् · शतृ: मीलन् · स्य-शतृ: मीलिष्यन् · क्त्वा: मीलित्वा · ल्यप्: प्रमील्य · तुमुन्: मीलितुम् · णमुल्: मीलम् · घञ्: मीलः · क्तिन्: मील्ति · क्वसु: मिमील्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — मीलित
मीलित
mīlita
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मीलित १ वि॰ [सं॰]
१. बंद किया हुआ ।
२. सिकोड़ा हुआ ।
मीलित २ संज्ञा पुं॰ एक अलंकार जिसमें यह कहा जाता है कि एक होने के कारण दो वस्तुओं (उपमेय और उपमान) में भेद नहीं जान पड़ता, वे एक में मिली जान पड़ती हैं । जैसे,—पँखुरी लगी गुलाब की गात न जानी जाय ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मीलित mfn. one who has closed his eyes, sleepy (only compar. ˚त-तर), ŚBr.
closed, obstructed (opp. to मुक्त), PañcavBr.
closed, unblown, partly opened (as eyes, blossoms &c.), Kāv.; Pur.
disappeared, ceased to be, BhP.
met, assembled, gathered together, Rājat.
(in. rhet.) an implied simile (in which the similarity between two objects is only implied, as in the example: ‘women clothed in white are invisible in the moonlight, therefore they are as bright as moonlight’), Kpr.; Kuval.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (819,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मीलित p. p. [मील्-क्त] 1 Shut, closed. --2 Twinkled. --3 Half-opened, unblown. --4 Vanished, disappeared. --5 Assembled, gathered (for मिलित). --तं (In Rhet.) A figure of speech in which the difference or distinction between two objects is shown to be completely obscured on account of their similarity, whether natural or artificial, in [] some respects; it is thus defined by Mammaṭa: --समेन लक्ष्मणा वस्तु वस्तुना यन्निगृह्यते । निजेनागंतुना वापि तन्मीलितमिति स्मृतं ॥ K. P. 10.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0867-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मीलित त्रि० मील--क्त । १ अप्रफुल्ले २ सङ्कुचिते च “मीलितं यदभिरामताधिके” इति काव्यप्रकाशः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4755,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मीलितं, त्रि, (मील + क्तः ।) अप्रफुल्लम् । तत्पर्य्यायः । सङ्कुचितम् २ निद्राणम् ३ मुद्रि- तम् ४ । इति हेमचन्द्रः ॥ (अलङ्कारविशेषः । यथा, साहित्यदर्पणे । १० । ११५ । (“मीलितं वस्तुनो गुप्तिः केनचित् तुल्य- लक्ष्मणा ।”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-728-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "मीलित" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
मीलितमीलित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: मील् + क्त 📚
अन्य सम्भावना: मीलित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: मील् + क्त

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

मीलित 📚 ➤ बन्द, मुंदा हुआ
संस्कृत: निमेषणे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
मीलित 📚बंद किया हुआ🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • मीलित: मील् + क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें