🕉️ 21 November 2026, Saturday · 02:07:41 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

मुकुलय

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

मुक्+उलय

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

मुक्

अर्थ: विवेकहीन

संस्कृत: विवेकहीनः ।

अंग्रेज़ी: The one who has lost senses.

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. मुह् (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. मुह् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

उलय

अर्थ: पतला करना, गलाना

संस्कृत: द्रवीकरणे

अंग्रेज़ी: to melt, to make thin

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. उत् + ली धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — ली (चुरादिगण) · अर्थ: पतला करना, गलाना (द्रवीकरणे)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमलयतात् / लयताद् / लयतु / लापयतात् / लापयताद् / लापयतु / लाययतात् / लाययताद् / लाययतुलयताम् / लापयताम् / लाययताम्लयन्तु / लापयन्तु / लाययन्तु
मध्यमलय / लयतात् / लयताद् / लापय / लापयतात् / लापयताद् / लायय / लाययतात् / लाययताद्लयतम् / लापयतम् / लाययतम्लयत / लापयत / लाययत
उत्तमलयानि / लापयानि / लाययानिलयाव / लापयाव / लाययावलयाम / लापयाम / लाययाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: लयति · लट् (आत्मने.): लापयते · लिट्: ललौ · लिट् (आत्मने.): लापयाञ्चक्रे · लुट्: लयिता · लुट् (आत्मने.): लापयिता · लृट्: लयिष्यति · लृट् (आत्मने.): लापयिष्यते · लोट्: लयतात् · लोट् (आत्मने.): लापयताम् · लङ्: अलयत् · लङ् (आत्मने.): अलापयत · विधिलिङ्: लयेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): लापयेत · आशीर्लिङ्: लाप्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): लापयिषीष्ट · लुङ्: अलायीत् · लुङ् (आत्मने.): अलीलपत · लृङ्: अलयिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अलापयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: लान · ण्वुल्: लायकः · तृच्: लिता · यत्: लेयः · तव्य: लितव्यः · अनीयर्: लानीयः · क्त: लितः · क्तवतु: लितवान् · शतृ: लयन् · स्य-शतृ: लिष्यन् · शानच्: लापयमानः · क्त्वा: लित्वा · ल्यप्: प्रलाय · तुमुन्: लितुम् · णमुल्: लायम् · क्तिन्: लीति · क्वसु: लिलीवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — मुह्
मुह्
muh
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. मुह् cl. 4. P. (Dhātup. xxvi, 89) मुह्यति (rarely Ā. ˚ते; pf. मुमोह, Br. &c. ; मुमुहे, MBh.; aor. अमुहत्, Br.; fut. मोहिता, मोग्धा, मोढा Gr.; मोहिष्यति, Br.; मोक्ष्यति Gr.; inf. मुहे, RV.; ind.p. मोहित्वा, मुहित्वा; मुग्ध्वा, मूढ्वा Gr.; -मोहम् Gr.), to become stupefied or unconscious, be bewildered or perplexed, err, be mistaken, go astray, RV. &c., &c.; to become confused, fail, miscarry (opp. to √ कॢप्), ŚBr. &c. &c.: Caus. मोहयति (mc. also ˚ते; aor., अमूमुहत्; Pass., मोह्यते), to stupefy, bewilder, confound, perplex, cause to err or fail, RV. &c. &c.; (Ā., with अध्वानम्) to cause to go the wrong way, MBh. : Desid. मुमोहिषति, मुमुहिषति, मुमुक्षति Gr.: Intens. मोमुह्यते (MBh.), मोमोग्धि and मोमोढि (Gr.), to be greatly bewildered or perplexed.
2. मुह् (nom. मुक् or मुट्, Pāṇ. viii, 2, 33, Sch.) See मनो-मुह्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (824,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मुह् {c4c} P. (मुह्यति, मुग्ध or मूढ) 1 To faint, swoon, lose consciousness, become senseless; इहाहं द्रष्टुमाह्नं तां स्मरन्नेवं मुमोह सः Bk. 6. 21, 1. 20; 15. 16. --2 To be perplexed or bewilddered, to be disturbed in mind, be at a loss; आपत्स्वपि न मुह्यंति नराः पंडितबुद्धयः H. 1. 166, Ki. 18. 9. --3 To be foolish, stupid, or infatuated. --4 To fail. --5 To err, mistake. --Caus. (मोहयति-ते) 1 To stupefy, infatuate; मा मूमुहत्खलु भवंतमनन्यजन्मा Māl. 1. 32. --2 To confound, bewilder, perplex; Bg. 3. 2, 4. 16. --3 To throw into confusion. --4 To cause to err or mistake.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0872-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
मुक्मुह् (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: मुह् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
उलयउत् + ली धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

मुक् 📚 ➤ विवेकहीन
संस्कृत: विवेकहीनः ।

उलय 📚 ➤ पतला करना, गलाना
संस्कृत: द्रवीकरणे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
मुह् 📚cl. 4. P. (Dhātup. xxvi, 89) मुह्यति (rarely Ā. ˚ते; pf. मुमोह, Br. &…🔵🟣
ल् 📚सीधा मूल रूप नहीं मिला — 📚 छूकर निकटतम शब्द देखें

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
मुकुलयमुक् + उलयहल्-अच् संयोग —

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें