🕉️ 22 November 2026, Sunday · 09:37:23 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

मुद्गल

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

मुद्गल

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

मुद्गल

अर्थ: एक प्रकार का घास

व्युत्पत्ति: मुद्ग + ला + क (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. मुद्गल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — मुद्गल (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामुद्गलःमुद्गलौमुद्गलाः
द्वितीयामुद्गलम्मुद्गलौमुद्गलान्
तृतीयामुद्गलेनमुद्गलाभ्याम्मुद्गलैः
चतुर्थीमुद्गलायमुद्गलाभ्याम्मुद्गलेभ्यः
पञ्चमीमुद्गलात् / मुद्गलाद्मुद्गलाभ्याम्मुद्गलेभ्यः
षष्ठीमुद्गलस्यमुद्गलयोःमुद्गलानाम्
सप्तमीमुद्गलेमुद्गलयोःमुद्गलेषु
सम्बोधनहे मुद्गलहे मुद्गलौहे मुद्गलाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — मुद्गल
मुद्गल
mudgala
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मुद्गल m. (prob. fr. मुद्ग) N. of a Ṛṣi with the patr. Bhārmyaśva (the supposed author of RV. x, 102), AV.; Nir.; MBh. &c.
of a disciple of Sākalya, VP.
of a son of Viśvāmitra, MBh.
of various authors and other men (also with भट्टसूरि &c.), Cat.
pl. the descendants of Mudgala, TBr.
N. of a people, MBh.
मुद्गल n. a species of grass, L.
= मुद्गलापनिषद्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (822,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मुद्गलः N. of a sage. --लं A kind of grass.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0870-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मुद्गल न० मुदं गिलति गृ--अच् रस्य लः । १ रोहिषतृणे राजनि० । २ गोत्रप्रवरर्षौ मुनिभेदे, ३ नृपभेदे पु० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4757,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मुद्गलं, क्ली, रोहिषतृणम् । इति राजनिर्घण्ठः ॥
मुद्गलः, पुं, हर्य्यश्वराजपुत्त्रः । यथा, -- “सुशान्तेः पुरुजानुः तस्माच्चर्क्षः ततश्च हर्य्यश्वः हर्य्यश्वान्मुद्गलसृञ्जयबृहदिषुयवीनरकाम्पिल्य- संज्ञाः । पञ्चानामेतेषां विषयाणां रक्षणाया- लमेते मत्पुत्त्रा इति पित्राभिहिता इति पञ्चालाः । इति विष्णुपुराणे ४ अंशे १९ अध्यायः ॥ (मुद्गं लातीति । ला + कः । इत्यु- णादिवृत्तौ उज्ज्वलदत्तः ।) गोत्रकारकमुनि- विशेषः । तस्य भार्य्या इन्द्रसेना । इति पुराणम् ॥ (उपनिषद्विशेषः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-743-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
मुद्गलमुद्गल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

मुद्गल 📚 ➤ एक प्रकार का घास

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
मुद्गल 📚m. (prob. fr. मुद्ग) N. of a Ṛṣi with the patr. Bhārmyaśva (the suppos…🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • मुद्गल: मुद्ग + ला + क (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬