🕉️ 21 November 2026, Saturday · 05:16:45 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

मुर

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

मुर

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

मुर

अर्थ: घेरना, लपेटना

संस्कृत: संवेष्टने परिवेष्टने च

अंग्रेज़ी: to surround, to cover

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. मुर् धातु (तुदादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. मुर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. मुर (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — मुर् (तुदादिगण) · अर्थ: घेरना, लपेटना (संवेष्टने परिवेष्टने च)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथममुरतात् / मुरताद् / मुरतुमुरताम्मुरन्तु
मध्यममुर / मुरतात् / मुरताद्मुरतम्मुरत
उत्तममुराणिमुरावमुराम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: मुरति · लिट्: मुमोर · लुट्: मोरिता · लृट्: मोरिष्यति · लोट्: मुरतात् · लङ्: अमुरत् · विधिलिङ्: मुरेत् · आशीर्लिङ्: मूर्यात् · लुङ्: अमोरीत् · लृङ्: अमोरिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: मोरण · ण्वुल्: मोरकः · तृच्: मोरिता · ण्यत्: मोर्यः · तव्य: मोरितव्यः · अनीयर्: मोरणीयः · क्त: मुरितः · क्तवतु: मुरितवान् · शतृ: मुरन् · स्य-शतृ: मोरिष्यन् · क्त्वा: मुरित्वा · ल्यप्: प्रमूर्य · तुमुन्: मोरितुम् · णमुल्: मोरम् · घञ्: मोरः · क्तिन्: मूर्ति · क्वसु: मुमूर्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — मुर्
मुर्
mur
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. मुर् (fr. √ मुर्छ्), Pāṇ. vi, 4, 21, Sch.
2. मुर् (fr. √ मुर्व्), L.
3. मुर् cl. 6. P. मुरति, to encompass, entwine, bind together, Dhātup. xxviii, 53.
4. मुर् m. (prob. fr. √ मॄ; cf. आ-मुर्, अभि-प्र-मुर्) a destroyer, slayer, enemy, RV. viii, 55, 2 (Sāy. ‘a mortal’, others ‘a wall’).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (823,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मुर् {c6c} P. (मुरति) To encircle, surround, encompass, entwine.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0871-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
मुरमुर् धातु (तुदादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: मुर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन | मुर (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

मुर 📚 ➤ घेरना, लपेटना
संस्कृत: संवेष्टने परिवेष्टने च

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
मुर् 📚(fr. √ मुर्छ्), Pāṇ. vi, 4, 21, Sch🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें