🕉️ 21 November 2026, Saturday · 11:29:24 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

मुरारे

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

मुरारे

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

मुरारे

अर्थ: कृष्ण का विशेषण

संस्कृत: विष्णुः · पर्याय: विष्णु, नारायण, कृष्ण, वैकुण्ठ, विष्टरश्रवस्

व्युत्पत्ति: मुर-अरिः

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. मुरारि (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — मुरारि (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामुरारिःमुरारीमुरारयः
द्वितीयामुरारिम्मुरारीमुरारीन्
तृतीयामुरारिणामुरारिभ्याम्मुरारिभिः
चतुर्थीमुरारयेमुरारिभ्याम्मुरारिभ्यः
पञ्चमीमुरारेःमुरारिभ्याम्मुरारिभ्यः
षष्ठीमुरारेःमुरार्योःमुरारीणाम्
सप्तमीमुरारौमुरार्योःमुरारिषु
सम्बोधनहे मुरारेहे मुरारीहे मुरारयः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — मुरारि
मुरारि
murāri
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मुरारि संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. मुर दैत्य के शत्रु, विष्णु या श्रीकृष्ण ।
२. डगण के तीसरे भेद (/?/) की संज्ञा । (पिंगल) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मुरारि m. ‘enemy of Mura’, N. of Kṛṣṇa or Viṣṇu, Kāv.; Pur.; Kathās.
N. of the author of the Murāri-nāṭaka or Anargha-rāghava
of a Sch. on the Kātantra grammar and other authors &c. (also with पाठक, भट्ट, मिश्र &c.), Cat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (823,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मुरारि Author of the Anargha-rāghava mentioned by the poet Ratnākara (who flourished in the 9th century) in Haravijaya 38. 67. He must, therefore be placed before the 9th century.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1192-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मुरारिः, पुं, (पुरस्यारिः ।) श्रीकृष्णः । अस्य व्युत्पत्तिर्यथा, -- “मुरः क्लेशे च सन्तापे कर्म्मभोगे च कर्म्मिणाम् । दैत्यभेदेऽप्यरिस्तेषां मुरारिस्तेन कीर्त्तितः ॥” इति ब्रह्मवैवर्त्ते श्रीकृष्णजन्मखण्डे ११० अध्यायः ॥ अस्य स्वरूपं यथा, -- श्रीनारद उवाच । “कोऽसौ मुरारिर्देवर्षे ! देवो यक्षो नु किं नरः । दैत्यो वा राक्षसो वापि पार्थिवो वा तदुच्यताम् ॥” पुलस्त्य उवाव । “योऽसौ रजःसत्त्वमायागुणवांश्च तमोमयः । निर्गणः सर्व्वगो व्यापी मुरारिर्म्मधुसूदनः ॥” [] श्रीनारद उवाच । “योऽसौ मुर इति ख्यातः कस्य पुत्त्रश्च गीयते । कथञ्च निहतः संख्ये विष्णुना तद्वदस्व मे ॥” पुलस्त्य उवाच । “श्रूयतां कथयिष्यामि मुरासुरनिवर्हणम् । विचित्रमिदमाख्यानं पुण्यं पापप्रणाशनम् ॥ कश्यपस्यौरसः पुत्त्रो मुरो नाम महाबलः । स ददर्श रणे शम्भुं दितिपुत्त्रोऽसुरोत्तमः ॥ ततः स मरणाद् भीतस्तप्त्वा वर्षगणान् बहून् । आराधयामास विभुं ब्रह्माणमपराजितम् ॥ ततोऽस्य तुष्टो वरदः प्राह वत्स ! वरं वृणु । स च वव्रे तदा दैत्यो वरमेनं पितामहात् ॥ यं यं करतलेनाहं स्पृशेयं समरे विभो ! । स स मद्धस्तसंस्पृष्टस्त्वमरोऽपि म्रियत्वज ! ॥ बाढमुक्त्वा स भगवान् ब्रह्मा लोकपितामहः । ततोऽभ्यगान्महातेजा मुरः सुरगिरिं बली । जगाम धर्म्मराजानं विजेतुं दण्डपाणिनम् ॥” मुर उवाच । “यम ! प्रजासंयमनान्निवृत्तिं कर्त्तुमर्हसि । नो चेत्तवाद्य छित्त्वाहं मूर्द्ध्वानं पातये भुवि ॥ तमाह धर्म्मराड्वाक्यं यदि मां संयमेद्भवान् । गोपितासि पुरा सत्यं करिष्ये वचनं तव ॥ मुरस्तमाह भवतः कः संयन्ता वदस्व माम् । अहं तञ्च पराजित्य वारयामि न संशयः ॥ यमस्तं प्राह मां विष्णुर्देवश्चक्रगदाधरः । श्वेतद्बीपनिवासी यः स मां संयमतेऽव्ययः ॥ इत्येव मुक्तो वत्तनं दुग्धाब्धिमगमन्मुरः ॥ तमागतं प्राह मुने ! मधुघ्नः प्राप्तोऽसि केनासुर ! कारणेन । स प्राह युद्धं सह वै त्वयाद्य तं प्राह भूयः सुरशत्रुहन्ता ॥ यदीह मां योद्धुमुपागतोऽसि तत् कम्पते ते हृदयं किमर्थम् । ज्वरातुरस्येव मुहुर्मुहुर्व्वै तन्नैव योत्स्ये सह कातरेण ॥ इत्येवमुक्तो मधुसूदनेन मुरस्तदा स्वे हृदये स्वहस्तम् । कथं नु कम्पेति मुहुस्तदोक्त्वा निपातयामास विपन्नबुद्धिः ॥ हरिश्च चक्रं मृदुलाघवेन मुमोच तत्तस्य शिरस्तु शत्रोः । चिच्छेद देवास्तु गतव्यथाभवन् देवं प्रशंसन्ति च पद्मनाभम् । इतः प्रसिद्धं समुपाजगाम मुरारिरित्येव हरिर्महात्मा ॥” इति वामने ५७ । ५८ अध्यायौ ॥ * ॥ अनर्घराघवग्रन्थकर्त्ता । यथा । ‘अस्ति मौद्गल्य- गोत्रसमुद्भूतस्य महाकवेर्भट्टश्रीवर्द्धमानात्मजस्य तन्तुमतीहृदयनन्दनस्य मुरारिनामधेयस्य कवेः कृतिरनर्घराघवं नाम नाटकं तत्प्रयुञ्जानाः सामाजिकानुपास्महे ।’ इति तत्कृतनाटक- गद्यम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-752-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "मुरारि" आता है (3)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
मुरारेमुरारि (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

मुरारे 📚 ➤ कृष्ण का विशेषण
संस्कृत: विष्णुः · पर्याय: विष्णु, नारायण, कृष्ण, वैकुण्ठ, विष्टरश्रवस्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
मुरारि 📚मुर दैत्य के शत्रु, विष्णु या श्रीकृष्ण🟠🔵🟣🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • मुरारि = मुर + अरि तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें