🕉️ 20 November 2026, Friday · 07:34:40 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

मुरारि
murāri
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मुरारि संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. मुर दैत्य के शत्रु, विष्णु या श्रीकृष्ण ।
२. डगण के तीसरे भेद (/?/) की संज्ञा । (पिंगल) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मुरारि m. ‘enemy of Mura’, N. of Kṛṣṇa or Viṣṇu, Kāv.; Pur.; Kathās.
N. of the author of the Murāri-nāṭaka or Anargha-rāghava
of a Sch. on the Kātantra grammar and other authors &c. (also with पाठक, भट्ट, मिश्र &c.), Cat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (823,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मुरारि Author of the Anargha-rāghava mentioned by the poet Ratnākara (who flourished in the 9th century) in Haravijaya 38. 67. He must, therefore be placed before the 9th century.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1192-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मुरारिः, पुं, (पुरस्यारिः ।) श्रीकृष्णः । अस्य व्युत्पत्तिर्यथा, -- “मुरः क्लेशे च सन्तापे कर्म्मभोगे च कर्म्मिणाम् । दैत्यभेदेऽप्यरिस्तेषां मुरारिस्तेन कीर्त्तितः ॥” इति ब्रह्मवैवर्त्ते श्रीकृष्णजन्मखण्डे ११० अध्यायः ॥ अस्य स्वरूपं यथा, -- श्रीनारद उवाच । “कोऽसौ मुरारिर्देवर्षे ! देवो यक्षो नु किं नरः । दैत्यो वा राक्षसो वापि पार्थिवो वा तदुच्यताम् ॥” पुलस्त्य उवाव । “योऽसौ रजःसत्त्वमायागुणवांश्च तमोमयः । निर्गणः सर्व्वगो व्यापी मुरारिर्म्मधुसूदनः ॥” [] श्रीनारद उवाच । “योऽसौ मुर इति ख्यातः कस्य पुत्त्रश्च गीयते । कथञ्च निहतः संख्ये विष्णुना तद्वदस्व मे ॥” पुलस्त्य उवाच । “श्रूयतां कथयिष्यामि मुरासुरनिवर्हणम् । विचित्रमिदमाख्यानं पुण्यं पापप्रणाशनम् ॥ कश्यपस्यौरसः पुत्त्रो मुरो नाम महाबलः । स ददर्श रणे शम्भुं दितिपुत्त्रोऽसुरोत्तमः ॥ ततः स मरणाद् भीतस्तप्त्वा वर्षगणान् बहून् । आराधयामास विभुं ब्रह्माणमपराजितम् ॥ ततोऽस्य तुष्टो वरदः प्राह वत्स ! वरं वृणु । स च वव्रे तदा दैत्यो वरमेनं पितामहात् ॥ यं यं करतलेनाहं स्पृशेयं समरे विभो ! । स स मद्धस्तसंस्पृष्टस्त्वमरोऽपि म्रियत्वज ! ॥ बाढमुक्त्वा स भगवान् ब्रह्मा लोकपितामहः । ततोऽभ्यगान्महातेजा मुरः सुरगिरिं बली । जगाम धर्म्मराजानं विजेतुं दण्डपाणिनम् ॥” मुर उवाच । “यम ! प्रजासंयमनान्निवृत्तिं कर्त्तुमर्हसि । नो चेत्तवाद्य छित्त्वाहं मूर्द्ध्वानं पातये भुवि ॥ तमाह धर्म्मराड्वाक्यं यदि मां संयमेद्भवान् । गोपितासि पुरा सत्यं करिष्ये वचनं तव ॥ मुरस्तमाह भवतः कः संयन्ता वदस्व माम् । अहं तञ्च पराजित्य वारयामि न संशयः ॥ यमस्तं प्राह मां विष्णुर्देवश्चक्रगदाधरः । श्वेतद्बीपनिवासी यः स मां संयमतेऽव्ययः ॥ इत्येव मुक्तो वत्तनं दुग्धाब्धिमगमन्मुरः ॥ तमागतं प्राह मुने ! मधुघ्नः प्राप्तोऽसि केनासुर ! कारणेन । स प्राह युद्धं सह वै त्वयाद्य तं प्राह भूयः सुरशत्रुहन्ता ॥ यदीह मां योद्धुमुपागतोऽसि तत् कम्पते ते हृदयं किमर्थम् । ज्वरातुरस्येव मुहुर्मुहुर्व्वै तन्नैव योत्स्ये सह कातरेण ॥ इत्येवमुक्तो मधुसूदनेन मुरस्तदा स्वे हृदये स्वहस्तम् । कथं नु कम्पेति मुहुस्तदोक्त्वा निपातयामास विपन्नबुद्धिः ॥ हरिश्च चक्रं मृदुलाघवेन मुमोच तत्तस्य शिरस्तु शत्रोः । चिच्छेद देवास्तु गतव्यथाभवन् देवं प्रशंसन्ति च पद्मनाभम् । इतः प्रसिद्धं समुपाजगाम मुरारिरित्येव हरिर्महात्मा ॥” इति वामने ५७ । ५८ अध्यायौ ॥ * ॥ अनर्घराघवग्रन्थकर्त्ता । यथा । ‘अस्ति मौद्गल्य- गोत्रसमुद्भूतस्य महाकवेर्भट्टश्रीवर्द्धमानात्मजस्य तन्तुमतीहृदयनन्दनस्य मुरारिनामधेयस्य कवेः कृतिरनर्घराघवं नाम नाटकं तत्प्रयुञ्जानाः सामाजिकानुपास्महे ।’ इति तत्कृतनाटक- गद्यम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-752-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "मुरारि" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें