🕉️ 20 November 2026, Friday · 11:14:27 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

मुषित

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

मुषित

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

मुषित

अर्थ: लूटा गया, चोरी किया गया, अपहृत

संस्कृत: हिंसायाम् · पर्याय: मूषित

अंग्रेज़ी: to kill, to destroy, to hurt

व्युत्पत्ति: मुष् + क्त (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. मुषित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: मुष् + क्त
  2. मुषित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: मुष् + क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — मुषित (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामुषितम्मुषितेमुषितानि
द्वितीयामुषितम्मुषितेमुषितानि
तृतीयामुषितेनमुषिताभ्याम्मुषितैः
चतुर्थीमुषितायमुषिताभ्याम्मुषितेभ्यः
पञ्चमीमुषितात् / मुषिताद्मुषिताभ्याम्मुषितेभ्यः
षष्ठीमुषितस्यमुषितयोःमुषितानाम्
सप्तमीमुषितेमुषितयोःमुषितेषु
सम्बोधनहे मुषितहे मुषितेहे मुषितानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — मुष् (भ्वादिगण) · अर्थ: मारना, हिंसा करना (हिंसायाम्)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथममोषतिमोषतःमोषन्ति
मध्यममोषसिमोषथःमोषथ
उत्तममोषामिमोषावःमोषामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: मोषति · लिट्: मुमोष · लुट्: मोषिता · लृट्: मोषिष्यति · लोट्: मोषतात् · लङ्: अमोषत् · विधिलिङ्: मोषेत् · आशीर्लिङ्: मुष्यात् · लुङ्: अमोषीत् · लृङ्: अमोषिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: मोषण · ण्वुल्: मोषकः · तृच्: मोषिता · ण्यत्: मोष्यः · तव्य: मोषितव्यः · अनीयर्: मोषणीयः · क्त: मुषितः · क्तवतु: मुषितवान् · शतृ: मोषन् · स्य-शतृ: मोषिष्यन् · क्त्वा: मुषित्वा · ल्यप्: प्रमुष्य · तुमुन्: मोषितुम् · णमुल्: मोषम् · घञ्: मोषः · क्तिन्: मुष्टि · क्वसु: मुमुष्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — मुषित
मुषित
muṣita
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
चुराया हुआ (3.1.87) मूषित
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मुषित वि॰ [सं॰]
१. चुराया हुआ । मूसा हुआ ।
२. ठगा हुआ । वंचित । यौ॰—मुषितचेता = बेसुध । चेतनाहीन । मुषितत्रप = लज्जा- रहित । निर्लज्ज । मुषितस्मृति = वह जिसकी स्मरण शक्ति समाप्त हो गई हो ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मुषित mfn. stolen, robbed, carried off, RV. &c. &c.
plundered, stripped, naked, ŚBr.; GṛS.
bereft or deprived of, free from (acc.), RV.
removed, destroyed, annihilated, Ratnāv.; Kathās.
blinded, obscured, MBh.
seized, ravished, captivated, enraptured, MBh.; Kāv. &c.
surpassed, excelled, Kāvyād.
deceived, cheated, Ratnāv.; BhP.
made fun of Rājat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (824,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मुषित p. p. [मुष् क्त] 1 Robbed, stolen, plundered. --2 Taken away, [] carried off, ravished. --3 Deprived of, free from. --4 Cheated, deceived.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0872-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मुषित त्रि० मुप--क्त । अपहृतद्रव्ये जने अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4758,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मुषितं, त्रि, (मुष् + कर्म्मणि क्तः ।) चोरित- द्रव्यम् । तत्पर्य्यायः ॥ मूषितम् २ । इत्यमरः । ३ । १ । ८८ ॥ (वञ्चितः । यथा, भागवते । १ । १३ । ३७ । “नाहं वेद्मि व्यवसितं पित्रोर्वः कुलनन्दन ! । गान्धार्य्या वा महाबाहो ! मुषितोऽस्मि महा- त्मभिः ॥” “मुषितो वञ्चितोऽस्मि ॥” इति तट्टीकायां श्रीधरः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-753-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "मुषित" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
मुषितमुषित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: मुष् + क्त 📚
अन्य सम्भावना: मुषित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: मुष् + क्त

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

मुषित 📚 ➤ लूटा गया, चोरी किया गया, अपहृत
संस्कृत: हिंसायाम् · पर्याय: मूषित

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
मुषित 📚चुराया हुआ । मूसा हुआ🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
मुषित

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • मुषित: मुष् + क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें