🕉️ 20 November 2026, Friday · 09:49:54 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

मुष्क

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

मुष्क

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

मुष्क

अर्थ: अंडकोष

संस्कृत: अण्डकोशः · पर्याय: अण्डकोश, वृषण

व्युत्पत्ति: मुष् + कक्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. मुष्क (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — मुष्क (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामुष्कःमुष्कौमुष्काः
द्वितीयामुष्कम्मुष्कौमुष्कान्
तृतीयामुष्केणमुष्काभ्याम्मुष्कैः
चतुर्थीमुष्कायमुष्काभ्याम्मुष्केभ्यः
पञ्चमीमुष्कात् / मुष्काद्मुष्काभ्याम्मुष्केभ्यः
षष्ठीमुष्कस्यमुष्कयोःमुष्काणाम्
सप्तमीमुष्केमुष्कयोःमुष्केषु
सम्बोधनहे मुष्कहे मुष्कौहे मुष्काः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — मुष्क
मुष्क
muṣka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मुष्क १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. अंडकोप ।
२. मोखा नाम का वृक्ष ।
३. चोर ।
४. ढेर । राशि ।
मुष्क २ वि॰ मांसल ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मुष्क m. (fr. मुष् = मूष् + क?) ‘little mouse’, a testicle, the scrotum, RV. &c. &c.
(du.) pudenda muliebria, AV.; VS.; TS.
an arm (?), L.
Schrebera Swietenioides, L.
a muscular or stout person, L.
a thief, L.
a crowd, heap, multitude, L.
मुष्क [cf. Gk. μύσχον; Lat. musculus.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (824,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मुष्कः [मुष्-कक्] 1 A testicle. --2 The scrotum --3 A muscular or robust man. --4 A mass, heap, quantity, multitude. --5 A thief. --Comp. --कच्छूः f. an eruption on the scrotum. --देशः the region of the scrotum. --शून्यः a eunuch, a castrated person. --शोफः swelling of the testicles.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0872-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मुष्क पु० मुष--कक् । १ पुरुषचिह्नभेदे अण्डकोषे (घण्ठा- पारुस) २ मोक्षकवृक्षे ३ संहृते च मेदि० ४ तस्करे, ५ मांसव्ये च हेमच० । स्वार्थे क । तत्रैव ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4758,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मुष्कः, पुं, (मुष्णाति वीर्य्यमिति । मुष् + “सृवृ भूशुषिमुषिभ्यः कक् । उणा० ३ । ४१ । इति कक् ।) अण्डकोषः । इत्यमरः । २ । ६ । ६ ॥ (यथा, वाग्भटे निदानस्थाने नवमे अध्याये ॥ “स्थानाच्च्युतममुक्तं हि मुष्कयोरन्तरेऽनिलः ॥”) मोक्षकवृक्षः । संघातः । इति मेदिनी । के, ३१ ॥ तस्करः । मांसलः । इति हेमचन्द्रः । २ । २७६ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-753-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "मुष्क" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
मुष्कमुष्क (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

मुष्क 📚 ➤ अंडकोष
संस्कृत: अण्डकोशः · पर्याय: अण्डकोश, वृषण

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
मुष्क 📚अंडकोप🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
मुष्क
अण्डकोश (२.६.७७) — अण्डकोश, वृषण

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें