🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:10:28 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

मूक

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

मूक

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

मूक

अर्थ: गूँगा, मौन, चुप्पा, वाक्शून्य

संस्कृत: पर्याय: अवाक्

व्युत्पत्ति: मू + कक्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. मूक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. मूक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — मूक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामूकःमूकौमूकाः
द्वितीयामूकम्मूकौमूकान्
तृतीयामूकेनमूकाभ्याम्मूकैः
चतुर्थीमूकायमूकाभ्याम्मूकेभ्यः
पञ्चमीमूकात् / मूकाद्मूकाभ्याम्मूकेभ्यः
षष्ठीमूकस्यमूकयोःमूकानाम्
सप्तमीमूकेमूकयोःमूकेषु
सम्बोधनहे मूकहे मूकौहे मूकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — मूक
मूक
mūka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
गूँगा (3.1.13) अवाक्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मूक १ वि॰ [सं॰]
१. जिसके मुँह से अलग वर्ण न निकल सक्ते हों । गूँगा । अवाक् । उ॰—मूक होइ बाचालु पंगु चढ़ै गिरिवर गहन ।—तुलसी (शब्द॰) । विशेष—सुश्रुत ने लिखा है कि गर्भवती को जिस वस्तु के खाने की इच्छा हो, उसके न मिलने से वायु कुपित होता है और गर्भस्थ शिशु कुबड़ा, गूँगा इत्यादि होता है ।
२. दीन । विवश । लाचार ।
मूक २ संज्ञा पुं॰
१. दैत्य । दानव ।
२. तक्षक के एक पुत्र का नाम ।
३. गूँगा व्यक्ति (को॰) ।
४. मत्स्य । मछली (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मूक mf(आ)n. (ŚBr. मूक) ‘tied or bound’ (scil. tongue-tied), dumb, speechless, mute, silent, VS. &c. &c.
wretched, poor, L.
मूक m. a fish, L.
the offspring of a mule and mare, L.
N. of a Dānava, MBh.
of a serpent-demon, ib.
of a poet, Cat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (825,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मूक a. [मू-कक्] 1 Dumb, silent, mute, speechless: मूकं कराति वाचालंः मूकांडजं (काननं) Ku. 3. 42; सखामयं वीक्ष्य विषादमूकां Gīt. 7; मूकीभूतघंटास्वरास्वंतः पुरदोलासु K. 97; मूकीभूतवीणा K. 132. --2 Poor, miserable, wretched. --कः 1 A mute; मौनान्मूकः H. 2. 26 v. l.; Ms. 7. 149. --2 A poor or miserable man --3 A fish. --Comp. --अंबा a form of Durgā. --भावः silence, muteness, dumb. ness (also मूकता --त्वं in this sense).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0873-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मूक पु० मू--कक् । १ मत्स्ये त्रिका० २ दैत्यभेदे भेदि० ३ दीवे हेम० वाक्शक्तिरहिते च त्रि० अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4758,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मूकः, त्रि, (मव्यते बध्यतेऽसौ । मव + बाहुलकात् कक् ।” उणा० ३ । ४१ । इति उपधायाया वकारस्य चोठ् ।) वाक्यरहितः । वोवा इति भाषा । तत्पर्य्यायः । अवाक् २ । इत्यमरः । ३ । १ । १३ । (यथा, महाभारते । २ । ५ । १२५ । “कच्चिदन्धांश्च मूकांश्च पङ्गून् व्यङ्गानबान्धवान् । पितेव पासि धर्म्मज्ञ ! तथा प्रव्रजितानपि ॥” अस्योत्पत्तिहेतुर्यथा, गर्भवैकृत्यात् “गर्भो वातप्रकोपेण दौर्हृदे चावमानिते । भवेत् कुब्जः कुणिः पङ्गुर्मूको मिण्मिण एवच ॥” इति सुश्रुते शारीरस्थाने द्बितीयेऽध्याये ॥ रोगत्वेनास्य विषयो यथा, -- “आवृत्य वायुः सकफो धमनीः शब्दवाहिनीः । नरान् करोत्यक्रियकान् मूकमिण्मिण गद्- गदान् ॥” इति च तत्र निदानस्थाने प्रथमेऽध्याये ॥)
मूकः, पुं, (मव्यते बध्यते जालिकैरिति । मव + कक् । पूर्व्ववत्सर्वम् ।) मत्स्यः । इति त्रिकाण्ड- शेषः ॥ दैत्यः । इति मेदिनी । के, ३१ ॥ (दानवभेदः । यथा, महाभारते । ३ । ३९ । ७ । “स सन्निकर्षमागम्य पार्थस्याक्लिष्टकर्म्मणः । मूकं नाम दनोः पुत्त्रं ददर्शाद्भुतदर्शनम् ॥”) दीनः । इति हेमचन्द्रः । ३ । १३ । (तक्षक- पुत्त्रः । यथा, महाभारते । १ । ५७ । १० । “शिली शलकरो मूकः सुकुमारः प्रवेपनः । मुद्गरः शिशुरोमा च सुरोमा च महाहनुः ॥ एते तक्षकजा नागाः प्रविष्टा हव्यवाहनम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-755-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "मूक" आता है (8)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
मूकमूक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: मूक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

मूक 📚 ➤ गूँगा, मौन, चुप्पा, वाक्शून्य
संस्कृत: पर्याय: अवाक्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
मूक 📚जिसके मुँह से अलग वर्ण न निकल सक्ते हों । गूँगा । अवाक्🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
मूक

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें